شادمان شدند، و از اينكه با مال و جان خود در راه خدا جهاد كنند، كراهت داشتند، و گفتند: در اين گرما بيرون نرويد. بگو:- اگر دريابند- آتش جهنّم سوزان‌تر است.
از على بن ابراهيم قمى روايت شده كه اين آيه نيز [افزون بر آيه «و منهم من يقول ائذن لى»] درباره جد بن قيس نازل شده است كه به قوم خود مى‌گفت: در گرما [براى جنگ تبوك‌] بيرون نرويد. ١ ١. نور الثقلين ٣/ ١٥٠.
١. شادمانى منافقان از شركت نكردن در جنگ تبوك: فرح مقابل غم و اندوه است. فرح و غم دو حالت نفسانى و وجدانى است كه يكى لذت‌بخش و ديگرى ناراحت كننده است. «مخلّفون» اسم مفعول به معناى بر جاى گذاشته‌شدگان و «مقعد» مانند قعود مصدر و كنايه از نرفتن به جهاد است. ١ خداوند در اين آيه خبر مى‌دهد كه گروهى از منافقان- كه پيامبر (ص) آنان را با خود به تبوك نبرد- از او اجازه خواستند بمانند و پيامبر به آنان اجازه داد. آنان از اينكه به جهاد نرفتند، خوشحال و شادمان گشتند. ٢ فرح المخلّفون بمقعدهم‌ ١. الميزان ٩/ ٣٥٨. ٢. مجمع البيان ٥- ٦/ ٨٥- ٨٦.
٢. مخالفت با فرمان خداوند به جهاد، دلايل شادمانى منافقان: «خلاف» به معناى مخالفت و نصب آن براى آن است كه مفعول له است. ١ از آنجا كه مخاطب آيه پيامبر است، جا داشت كه به جاى «خلاف رسول اللّه» بفرمايد «خلافك». ذكر «رسول اللّه» بر اين نكته دلالت دارد كه منافقان [نه از مخالفت با فرمان شخص پيامبر به عنوان يك فرمانده، بلكه‌] از مخالفت با امر خداوند متعال شادمان بودند؛ زيرا بر پيامبر جز ابلاغ پيام خدا نيست. ٢ از اين رو، معناى آيه اين است كه منافقان از آن رو از نرفتن به جنگ تبوك خوشحال بودند كه با فرمان خداوند به جهاد، مخالفت كرده بودند.
فرح المخلّفون بمقعدهم خلاف رسول اللّه‌ ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ٨٥؛ الكبير ١٦/ ١٤٩.
٢. الميزان ٩/ ٣٥٨.
٣. سرزنش منافقان به دليل شادمانى از خانه‌نشينى: خداوند متعال در اين آيه منافقان را كه به جاى ندامت از تخلفات و