آسمان و جهان (ترجمه کتاب السماء و العالم بحار الأنوارجلد 14) - علامه مجلسی - الصفحة ٢٨١ - فائده در باره عناصر أربعه

٤- تفسير على بن ابراهيم (٥٥٤) «آنكه در درخت سبز براى شما آتش نهاده و ناگاه از آن برافروزيد» آن درخت مرخ است و عفار و در ناحيه بلاد مغربند و چون خواهند آتش افروزند از آن درخت بگيرند و شاخه‌اى بر آن سايند و آتش از آن افروزند.

فائده [در باره عناصر أربعه‌]

: مشهور ميان حكماء و متكلمين اينست كه عناصر چهارند آتش، هوا آب و زمين چنانچه گواه از حس و تجربه دارد و با انديشه در تركيب و تحليل بدست آيد، در ميان فلاسفه قديم در باره آنها اختلاف است برخى يك عنصر را اصل دانند و ديگران تراويده از آن و آن يكى بقولى آتش است و بقولى هواء و بقولى آب و بقولى خاك و بقولى آب و خاك هر دو، و بقولى هواء و خاك، و در قول ديگر آتش و هواء و خاك، ولى آب همان هوا است كه در هم شده، در برابر آن گفته‌اند:

هواء، آب و خاك، و آتش همان هواء است كه داغ شده.

و اين اقوال همه نزد آنها ضعيف است، و در اخبار گذشت كه اصل همه عناصر و افلاك آب است يا بهمراه آتش و يا هر دو با هواء، و خلاصه شك نيست كه اين چهار عنصر زير فلك ماه وجود دارند و اشكال در وجود كره آتش است، و بر فرض وجودش آيا هوائيست كه از حركت فلك آتش شده‌[١] يا خودش اصالت دارد، و مشهور اينست كه اين چهار عنصر اجزاء مركبات تامه و جوهر آنهايند از آنها تركيب شوند و بدانها تجزيه گردند، و گفته‌اند آتش در مركبات نيست زيرا بايد از اثير فرود آيد بوسيله فشار و فشارى در آنجا نيست.

[١] امروز ثابت شده كه عنصرهاى بسيط از ٩٠ بيشترند و بدانها هم منحصر نيستند و كره آتش بآن معنا كه حكماء يونان گفته‌اند وجود ندارد و فلك بحساب يك جسم اثيرى حقيقت ندارد زيرا كشتيهاى فضائى در ماه نشسته‌اند و سرنشين هم برده‌اند نه آتشى بوده و نه جسمى جز فضا و هواى رقيق كه تنفس در آن ممكن نيست و كشتيهاى فضائى تا زهره و مريخ هم بى‌مانعى بالا رفتند و هزارها طومار از دانش حكماء پيشين در باب عناصر و افلاك و فروع آن با آب تحقيق شسته شده( شرح مترجم)