و قل الحقّ من ربّكم فمن شاء فليون و من شاء فليكفر.[١] لها ما كسبت و عليها ما اكتسبت.[٢] ازاين‌رو در اسلام حاكميت انسان‌ها بر سرنوشت خويش به رسميت شناخته مى‌شود[٣] و اين حاكم بودن انسان‌ها بر سرنوشت خويش و آزاد بودن‌شان در اعمال اراده و انتخاب‌هاى خود، به اين معناست كه در روابط بين انسان‌ها كسى از جانب خود و بالذات حق تعيين تكليف و امر و نهى به ديگران و در نهايت حق حاكميت و تحميل اراده و خواست خود بر جامعه انسانى را ندارد،[٤] تا با تسخير اراده‌ها و

[١] -« بگو: اين حق است از سوى پروردگارتان، هركس مى‌خواهد ايمان بياورد و هركس مى‌خواهد كافر گردد».

كهف، آيه ٢٩.

[٢] -« انسان هر كار نيكى را انجام دهد، براى خود انجام داده و هر كار بدى كند به زيان خود كرده است». بقره، آيه ٢٨٦.

[٣] - البته بايد توجه كرد كه براساس اصل قرآنى‌\i و المومنون و المؤمنات بعضهم أولياء بعض‌\E توبه، آيه ٧١، انسان‌ها در برابر هم‌ديگر، مسئوليت دارند و آن اين‌كه در انتخاب و تعيين سرنوشت خويش بايد متعهدانه عمل كنند و درباره سرنوشت ديگران چون اعضاى پيكرى واحد، بى‌تفاوت نباشند.

[٤] - امير مؤمنان على عليه السّلام مى‌فرمايند:« يا ايّها النّاس إنّ آدم لم يلد عبدا و لا أمة و إنّ الناس كلهم احرار» محمد رى شهرى، موسوعة الإمام على ابن ابى طالب عليه السّلام، ج ٤، ص ٢٣١». حضرت در خطاب به فرزند بزرگوارش امام مجتبى عليه السّلام به اين مهم گوش‌زد مى‌فرمايند كه:« لا تكن عبد غيرك و قد جعلك الله حرا». نامه سى و هشتم.

شيخ انصارى رحمه اللّه در كتاب البيع، ص ١٥٥، به اين مطلب به عنوان« اصل اولى» اشاره كرده، مى‌فرمايند:« مقتضى الاصل عدم ثبوت الولاية لأحد بشى‌ء». مرحوم ملا احمد نراقى در عوائد الأيام در تشريح مسئله« ولايت» بر انسان‌ها مى‌نويسند:« اعلم أن الولاية من جانب الله سبحانه على عباده، ثابتة لرسوله و أوصيائه المعصومين عليهم السّلام و هم سلاطين الأنام و هم الملوك و الولاة و الحكّاك و بيدهم أزمة الأمور و سائر الناس رعاياهم و المؤلّى عليهم و اما-- غير الرسول و اوصيائه فلاشك أن الأصل عدم ثبوت ولاية أحد على أحد إلّا من ولّاه الله سبحانه أو رسوله أوأحد أوصيائه على أحد فى أمر و حينئذ فيكون هو وليا على من ولّاه فيما ولاه فيه». ملا احمد نراقى، عوائد الأيام، ص ٥٢٩.