١٤. اشكال ديگرى كه باقى مى‌ماند اينست كه مادام فاعل كنترل كاملى بر انگيزه‌ها و مقدماتى كه منجر به يك انتخاب مى‌شوند ندارد «بنابر نظريه نفى جبر در رفتارهاى خود شكل دهنده»، بنابراين مقدارى از اتفاق خود بخودى يا تصادفى وجود دارد كه بخشى از مقدمات فعل فاعل را تشكيل مى‌دهد، و بهمين سبب فعل فاعل حالت خود بخودى و اتفاقى به خود مى‌گيرد.

به نظر آقاى رابرت كين‌[١] اين مطلب حقيقتى را درباره آزادى مى‌رساند، حقيقتى كه آقاى رابرت كين از آن به «تجربه ارزش»[٢] تعبير مى‌كند. آنچه را اين حقيقت آشكار مى‌كند اينست كه هر انتخاب آزاد غير جبرى آغازى است براى تجربه ارزش، يعنى رفتارهائى كه دلائل توجيه آنها بطور كامل در گذشته وجود ندارد، بلكه در آينده نهفته است. دلايل تبيين و توجيه اينگونه رفتارها را نمى‌توان در گذشته‌ها جستجو كرد، زيرا حوادث و رفتارهاى گذشته اقتضاى چنين رفتارها و حوادثى ندارند، دلائل توجيه و ارزشمندى يا درستى اين رفتارها در آينده معلوم خواهد شد.

در تكوين چنين انتخابهايى فاعل با خود چنين مى‌گويد: بگذار آن را تجربه كنم، و در آينده درستى يا نادرستى آن را خواهد دانست.

اينگونه انتخابها نتيجه يا اقتضاى حالت‌ها و رفتارهاى پيشين نيستند، لكن با آنها سازگارند، و در حقيقت بخش كننده ذات و شخصيت گذشته آدمى هستند، و شاخه‌اى از راه زندگى آدمى را بوجود مى‌آورند كه با قصد و عمد آن را در پيش گرفته است، لكن از درستى و خوبى آن تنها در آينده مى‌تواند آگاه شود.

نويسنده داستانى را در نظر بگيريد كه در نيمه كار نوشتن داستان است، كار قهرمان داستان به جائى مى‌رسد كه با بحرانى مواجه مى‌شود لكن هنوز نويسنده داستان شخصيّت قهرمان را به جائى نرسانده است كه مشخص كند در اين بحران چگونه بايد عمل كند، در اينجا نويسنده داستان درباره چيزى كه بوسيله گذشته قهرمان معيّن نشده است داورى خواهد كرد. اين داورى اگر چه عملى است خود به خودى كه در گذشته معين نشده، لكن كاملًا نيز خود به خودى نيست زيرا ريشه در گذشته اين داستان و سرگذشت پيشين اين قهرمان دارد.

[١] .Robert Kane .

[٢] .Value Experiment .