آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١٦٥ - تبيين شكلگيرى فعل ارادى
تصوّر است؟ اگر قابل تصوّر است چگونه مىتوان آن را تصوّر نمود؟
٣. سؤال سوّم: به فرض آنكه بتوان تصوّر معقولى از سازگارى و توافق بين حاكميت قانون علّيت عمومى و اختيارى بودن فعل فاعل ارادى ارائه نمود، آيا اين سازگارى و توافق در حل مشكلات ناشى از مسلوب الاختيار بودن فاعل ارادى كافى است؟ و آيا مشكلاتى نظير «سلب مسئوليت اخلاقى» «نفى استحقاق كيفر و پاداش دنيوى و اخروى» «برابرى نيكوكاران و تبهكاران در معيار ارزش اخلاقى» با تصوّر سازگارانه قانون علّيت و اختيارى بودن فعل فاعل ارادى برطرف مىشوند؟
در پاسخ پرسشهاى سه گانه، ابتدا سَير شكلگيرى فعل ارادى را توضيح مىدهيم، و سپس- به تفصيل- به تحليل آن، و پاسخ هر يك از پرسشهاى سه گانه به طور جداگانه مىپردازيم:
تبيين شكلگيرى فعل ارادى
همانگونه كه در بحثهاى پيشين از قول فلاسفه اسلامى و نيز فلاسفه مغرب زمين نقل شد، مىتوان معناى «فاعل آزاد يا فاعل مختار» را در اين جمله شرطيه خلاصه كرد كه: «إن شاء فعل و إن لم يشأ لم يفعل» اگر بخواهد انجام مىدهد و اگر نخواهد انجام نمىدهد.
بحث اصلى در اين است كه شرط در اين جمله كه همان «اگر بخواهد» باشد چگونه تحقق مىيابد؟
آيا اين شرط محكوم قانون علّيت جبرى است تا اراده و خواست انسان به سبب عاملى فوقانى بر انسان ديكته شود و انسان در «خواستن» خود محكوم علّت جبرى فوقانى باشد؟ كه در اين صورت مسئوليت اخلاقى انسان زير سؤال مىرود. يا آن كه شرط مذكور كه همان «خواستن» باشد از قيد قانون علّيت جبرى آزاد است، و به طور «اتفاقى و تصادفى» بوجود مىآيد، كه در اين صورت عموميّت قانون علّيت جبرى دچار مشكل مىشود.
بر مبناى نظريهاى كه در اينجا ارائه مىكنيم شرط مذكور كه همان «خواستن» باشد به گونهاى تحقق پيدا مىكند كه نه با عموميّت قانون «علّيت» منافات دارد، و نه مسئوليت اخلاقى انسان را در برابر رفتار خويش نفى مىكند.
«خواستن» يا اراده انسان دستورى است كه از نفس انسان به اعضا و قواى آدمى صادر مىشود. اين دستور يك دستور طبيعى و تكوينى است كه اثر تخلّفناپذير آن تحرك اعضا و قواى آدمى