آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ٨٩ - نقد نظريه عليت فاعلى

يا ايجاب و جبر علّى است كه- بنابر نظريه آقاى چيشولم- با آزادى فاعل در تضاد است، و اگر علّيّت فاعل ارادى ذاتى نيست بنابراين از برون به او داده شده است‌[١] كه اين نيز بنابر اقرار آقاى چيشولم جبر و ايجاب علّى‌[٢] را نتيجه مى‌دهد، و با آزادى فاعل سازگار نيست.

دوّمين اشكالى كه پايه اين نظريه را سست مى‌كند اين است كه چيشولم دليل روشنى براى اثبات نظريه خويش ارائه نمى‌دهد، بلكه در تأييد نظريه خويش به اين نكته بسنده مى‌كند كه اين نظريه را بهترين راه براى توجيه مسؤوليّت و آزادى انسان مى‌داند، لكن مسلّم پنداشتن مسئوليت و آزادى انسان به توجيه منطقى نياز دارد، چنانچه «جبرگرائى»[٣] با برهان عقلى به اثبات برسد- چنان كه اشاره كرديم- و آن را با آزادى انسان در تضاد بدانيم- چنان كه آقاى چيشولم عقيده دارند- راهى جز نفى آزادى و سپس نفى مسئوليت انسان باقى نمى‌ماند.

برغم تشابهى كه ميان اختيارگرايان‌[٤]- به صورتى كه آقاى چيشولم در نظريه فاعل ارادى‌[٥] مطرح كرده است با نظريه متكلّمان اسلامى و اصوليان جديد- بالخصوص نظريه سلطنت آقاى صدر- وجود دارد، لكن امتيازى كه در نظريه سلطنت آقاى صدر به چشم مى‌خورد تلاشى است كه از سوى ايشان در استدلال و توجيه منطقى نظريه سلطنت به عمل آمده است.

آقاى صدرهمانگونه كه در توضيح نظريّه سلطنت‌[٦] توضيح داده شد- با آن كه از نظر مدّعا با اختيارگرايان‌[٧] مخصوصاً آقاى چيشولم هماهنگ و هم سخن است لكن در اين نكته از آنان ممتاز است كه بيان عقلانى ويژه‌اى را- چنان كه گذشت- ارائه كرده است كه به وسيله آن هر دو اشكال فوق الذكر را به نحوى پاسخ داده است، اشكال اوّل يعنى مشكل امتناع ترجيح بلا مرجح‌[٨] را با تحليل عقلانى اين قاعده- و بيان اين كه مرجّح مى‌تواند وجوب معلول يا سلطنت فاعل بر

[١] .Tran seunt Cause .

[٢] .deter minism .

[٣] .determ inism .

[٤] .Liberta rianists .

[٥] .Agent cause .

[٦] .Sover eignty .

[٧] .Libert arians .

[٨]

. The Imposib ility Of The Prepon derance Wit hout A Prepon derent.