در نفس وجود داشته باشد، لكن در ميدان رقابت تمايل‌هاى متضاد، اين «باور و اعتقاد نفس به مهم‌تر بودن و بهتر بودن يك تمايل» است كه نفس را به صدور دستور ايجاد رفتار متناسب با آن تمايل وادار مى‌كند.

بنابراين نقش «مرجح اخلاقى» ايجاد تمايل نسبت به يك رفتار، يا تمايل برتر نسبت به يك رفتار در موارد وجود تمايل‌هاى متضاد، و در نتيجه متقاعد كردن نفس به «لزوم صدور فعل» است، كه به دنبال آن امر و دستور نفس به اعضا و قواى خويش نسبت به ايجاد آن فعل صادر مى‌شود.

بايد اين نكته را متذكر شد: كه ممكن است نفس در داورى اخلاقى خود مرتكب خطا شود، يعنى آنچه را بهتر نيست بهتر بپندارد، و آنچه را بد است خوب گمان كند، گاه نيز مى‌شود كه نفس دچار فريب و اغفال مى‌شود، و در نتيجه اغفال و فريب به خطاى در داورى اخلاقى گرفتار مى‌شود.

گاه نيز نفس خود را مى‌فريبد يعنى آنچه را كه مى‌داند بدتر است بهتر فرض مى‌كند، و در حقيقت چشم خود را بر بدى يك رفتار مى‌بندد، و به دروغ آن رفتار بد را خوب قلمداد مى‌كند «مرجح اخلاقى كاذب» و در نتيجه رفتار ناشايسته‌اى را شايسته فرض مى‌كند- يعنى آنچه را كه خود با سرشت نخستينش به زشتى و پلشتى آن باور دارد نيكو و پسنديده مى‌انگارد و نسبت به آن عشق ميورزد- لكن هيچگاه از اين قاعده مستثنى نخواهد بود كه رفتار او برخاسته از «دستور نفس» اوست كه اين «دستور» از باور به «حسن يا رجحان اخلاقى» آن رفتار و تمايل برخاسته از آن شكل مى‌گيرد.

در فرهنگ دينى «منشأ خطا و فريب» در باورهاى اخلاقى نفس، «شيطان» معرفى شده است، و در مقابل: انبياء به عنوان پناهگاههاى مطمئن انسان جهت رهايى از اين فريب، و رهبرى و هدايت‌هاى انبياء به عنوان تضمين عينى آزمودن استوارى باورها و داورى‌ها، و معيار تمييز درست از نادرست و سره از ناسره معرفى شده است.

مطلب دوم: از آنچه در مطلب اول گفتيم معناى «اختيارى بودن فعل» يا به تعبيرى ديگر: «آزادى رفتار» معلوم شد. رفتار آزاد «رفتارى است كه از دستور نفس برخاسته است، دستورى كه از ترجيح اخلاقى و متقاعد شدن نفس به لزوم فعل نشأت مى گيرد».

بنابراين ملاك «آزادى رفتار» آن است كه با دستور نفس صادر شده باشد آن هم دستورى كه از متقاعد شدن نفس به لزوم انجام آن رفتار نشأت گرفته باشد.