نمى‌گيرد، «انتخاب» نفس مبتنى بر «مرجح اخلاقى» متقاعد كننده نفس شكل مى‌گيرد، و با پذيرش «مرجح اخلاقى» و متقاعد شدن نفس بر اساس آن صدور «اراده» و دستور نفس حتمى است.

از آنچه گفتيم معلوم شد انسان همواره مى‌تواند با تغيير «معيارهاى اخلاقى» مورد پذيرش خود مسير انتخاب و گزينش رفتارهاى خويش را تغيير دهد، زيرا اين معيارهاى اخلاقى پذيرفته شده است كه مبناى متقاعد شدن نفس به اراده و انتخاب رفتار معين، مى‌شود.

توانايى تغيير «معيارهاى اخلاقى» مورد پذيرش نفس خاصيتى ذاتى براى نفس است، پذيرش يك معيار اخلاقى به معناى تسليم نفس به آن معيار اخلاقى و خضوع و فرمانبرى از آن است. هيچ عامل برونى، نفس را بر خضوع و تسليم به يك معيار اخلاقى مجبور نمى‌كند، عامل‌هاى برونى مى‌توانند نقش زمينه ساز يا تشويق كننده نفس آدمى جهت گزينش يك معيار اخلاقى و تسليم و خضوع در برابر آن ايفا كنند، لكن نقش تعيين كننده در اينجا مخصوص خود نفس آدمى است.

طبق آنچه با تأمل در وجدان درونى انسانها مى‌توان بدست آورد و منابع دينى و تجربه عينى نيز آنرا تأييد مى‌كنند: در اندرون آدمى دو تمايل ذاتى وجود دارد يك تمايل در جهت «معيارهاى اخلاقى فطرى» كه منطق عقلى گواه بر راستى و صدق آنهاست، و تمايل ديگر در جهت مخالف آن معيارها يعنى در جهت معيارهاى اخلاقى كاذب و ساختگى، انسان مى‌تواند تصميم بگيرد كه به كدام دسته از اين معيارهاى اخلاقى خاضع و تسليم شود، هر يك از اين دو دسته از معيارهاى اخلاقى نيز از پشتوانه‌ها و مشوّق‌هاى ويژه‌اى برخوردار است كه تكليف نهايى خضوع و تسليم در برابر آنها را انسان، خود معيّن مى‌كند.

٣. پاسخ پرسش سوم: مسئوليت انسان در رفتارهاى ارادى‌

از آنچه در پاسخ پرسش‌هاى اول و دوم گفتيم به خوبى معلوم شد كه سر رشته اراده آدمى به دست خود اوست، و اوست كه تكليف «خواستن» خود را معين مى‌كند، بنابراين مسئوليت كامل رفتار او را خودِ او بر عهده دارد. اين كه مسئوليت كامل رفتار آدمى را خود او بر عهده دارد به اين معنا نيست كه عوامل ديگر كه نقش زمينه ساز يا مشوّق و كمك در جهت‌گيرى اراده انسان دارند از مسئوليت مبرّا هستند، بلكه عوامل ديگر خواه پدر و مادر يا استاد و مربى يا محيط اجتماعى يا رسانه‌هاى گروهى و هر عامل ديگرى كه بتواند نقش جهت دهنده و تشويق كننده و زمينه ساز