آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ٨٥ - الف نظريه عليت فاعلى يا عليت ذاتى
ناسازگارگرايان اختيارگرا[١] نيز يكسان نمىانديشند و براى تفسير آزادى انسان و رابطه آن با قانون علّيّت نظريات متعدّدى ارائه كرده اند كه عمده آنها سه نظريه است:
الف. نظريه علّيّت فاعلى يا علّيّت ذاتى[٢].
يكى از مدافعان اين نظريه آقاى رودريك چيشولم[٣] است. نامبرده در مقالهاى تحت عنوان آزادى بشر و نفس[٤] به تبيين نظريه خويش پرداخته است، وى ابتدا اين نكته را مطرح مىكند كه آزادى همچنان كه با جبر و ايجاب علّى[٥] در تضاد است با نفى جبر و ايجاب علّى[٦] نيز سازگار نيست، و بر همين اساس راه سوّمى در پيش گرفته كه از آن به علّيت فاعلى[٧] تعبير كرده است.
نامبرده براى تبيين آنچه آن را علّيت فاعلى يا[٨] خوانده است، علّيت را به دو نوع تقسيم مىكند:
١. علّيت خارجى[٩] كه مقصود از آن علّتى است كه علّيّت خود را به عاملى خارج از ذات خود وامدار است. علّتهاى غير ارادى همگى از اين قبيل اند، زيرا علّت هائى از اين دست علّت بودن را از خارج از ذات خود يافتهاند، اگر آتش مىسوزاند يا آب مىروياند نه آتش خاصيّت سوزندگى را و نه آب قدرت رويانندگى را از خود ندارند، بلكه آن را از علّتى كه آنان را بوجود آورده است دريافتهاند.
٢. علّيّت ذاتى يا علّيّت فاعلى[١٠] كه مقصود از آن علّيتى است كه فاعل آن را از خود دارد، نه از عاملى فراتر از خود. علّت ارادى از جمله «انسان» از اين دست علّتهاست. انسان هنگامى كه
[١] .Liberta rians .
[٢] .Agent -cau sation or Immanent -causation .
[٣] .Roderick chis holm استاد فلسفه در دانشگاهBrown و رئيس سابق مجمع فلسفى آمريكا.
[٤] .Human Freedom and the self .
مقاله شماره ٢ از كتابFree Will نگارشGary Watson چاپ دانشگاه آكسفورد، و نيز مقاله شماره ٣ از كتابFree Will نگارش آقاىRobert Kane .
[٥] .Determ inism .
[٦] .Indeter minism .
[٧] .Agent caus ation .
[٨] .Agent causa tion .
[٩] .Transeunt causa tion .
[١٠] .Immanent -causat ion or Agent -cau sation .