از آنچه در مباحث گذشته گفتيم روشن شد، فرد انسان در برابر رفتارى كه انجام مى‌دهد، و نيز شخصيت و هويتى كه در نتيجه آن رفتار در وجود او شكل مى‌گيرد مسئوليت كامل دارد، زيرا اگرچه محيط خانوادگى، و عوامل وراثتى و رفتار پدر و مادر در ديكته كردن معيارهاى اخلاقى مورد پسند و پذيرش پدر و مادر نقش بسيار مهمى دارد، لكن در برابر اين دسته از عوامل، عقل عملى و وجدان اخلاقى درونى انسان از يك سو، و پيامبران الهى و هدايت‌ها و ارشادها و پيام‌ها و تعليمات آنان از سوى ديگر راه را براى داورى و گزينش آدمى هموار مى‌كنند. انسان فرد هر چند تحت فشار فضاى اخلاقى خانواده خود- به هر اندازه كه اين فشار نيرومند باشد- وادار به گزينش معيارهاى اخلاقى كاذب شود، اين فشار- معمولًا- در حدى نخواهد بود كه نداى درونى وجدان اخلاقى و عقل عملى، و نيز صداى برونى انبياء و رهروان آنها را به كلى خاموش كند.

در نتيجه، آدمى همواره در برابر دو نوع فراخوانى قرار خواهد داشت، فراخوانى معيارهاى اخلاقى كاذب كه بوسيله عوامل فشارخانوادگى انجام مى‌گيرد، و فراخوانى معيارهاى اخلاقى راستين كه توسط عقل عملى و وجدان اخلاقى و نيز انبياء الهى انجام مى‌گيرد، و اين انسان است كه بايد با داورى خود يكى از اين دو فراخوانى را بپذيرد و به آن پاسخ مثبت داده و خود را تسليم آن كند، و لذا هم اوست كه در برابر اين انتخاب بايد پاسخگو باشد و نتايج و پى‌آمدهاى اخلاقى برآمده از اين گزينش و انتخاب را متحمل شود.

در اينجا به مسئوليت فرد در برابر شخصيت و هويت اجتماعى نيز بايد اشاره كنيم. از آنچه در تطبيق سوم گفتيم معلوم شد كه فرد در برابر شخصيت و هويت اجتماعى سه گزينه دارد و بسته به تصميم اوست كه سرنوشت خود را با كدام يك از سه گزينه رقم زند.

بنابراين مسئوليت كامل نتايج برآمده از انتخاب هر يك از سه گزينه ياد شده را برعهده خواهد داشت.

تطبيق پنجم: مسئوليت اجتماعى انسان‌

از مباحث پيشين نتيجه مى‌گيريم كه شخصيت اجتماعى هرجامعه اى مسؤول رفتارهاى‌