آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١٧٨ - ٢ پاسخ پرسش دوم تبيين سازگارى عليت با اختيار
پاسخ اين پرسش چنين است:
همانگونه كه از پاسخ پرسش نخستين معلوم شد فعل فاعل ارادى از اراده او كه همان دستور نفس است صادر مىشود، و اين صدور، محكوم قانون علّيت است، و نيز معلوم شد كه اراده يا دستور نفس نيز از «مرجح اخلاقى» نشأت مىگيرد، كه اين مرجح اخلاقى نيز معلول دليلى است كه بر مبناى آن فاعل «مرجح اخلاقى يا خوب و پسنديده و لازم الفعل بودن فعل» را پذيرفته است.
تا اينجا همانگونه كه معلوم شد سلسله علل ادامه دارد، و در ميان اجزاى اين سلسله علل قانون جبر علّى حاكم است و هر علّتى معلول خود را بالضروره ايجاب مىكند و هر معلولى بالضروره از علّت خود صادر مىشود.
بنابر آنچه گفتيم آخرين حلقه سلسله علل رفتار ارادى، «مرجحات اخلاقى» اند كه مبناى آنها «ايمان» يا اذعان و تسليم فرد به معيارهايى است كه خوب و بد يا پسنديده و ناپسنديده بودن رفتار را معين مىكنند.
در اينجا بايد اين مطلب را اضافه كنيم كه شخصيت و هويت انسان با همين معيارهاى اخلاقى كه مبناى شكلگيرى «مرجحات اخلاقى» و سپس اراده نفس است شكل مىگيرد،
به قول مولوى در زمينه شخصيت فردى انسان:
|
اى برادر تو همين انديشهاى |
نى همين يك استخوان و ريشهاى |
|
به نظر مىرسد مقصود از انديشه همان عقل عملى انسان است كه باورهاى اخلاقى در آن شكل مىگيرند.
نيز به قول شاعر عرب در زمينه شخصيت اجتماعى انسان:
|
وإنما الأُمم الأخلاق ما بقيت |
فإن هُمُ ذهبت أخلاقهم ذهبوا |
|
هويت هر امتى همان اخلاق آنهاست، با نابودى اخلاق و ارزشهاى اخلاقى آنها هويت وهستى آن امتها نابود خواهد شد.
اين هويت و شخصيت انسانى را ارزشهاى پذيرفته شده و باورهاى اخلاقى شكل مىدهند، و آدمى با پذيرش ارزشهاى و باورهاى اخلاقى هويت و شخصيّت خود را شكل داده و مىسازد.
اين قدرت آفرينندگى كه همان قدرت «دستور» دادن به نفس و قوا و اعضاى نفس است