بنابراين همه مقدّمات پيدايش اراده فعل كه همان دستور نفس است مقدماتى ضرورى‌اند لكن مقدمات مربوط به مرجّح اول مقدماتى هستند كه «الزام اخلاقى» را بوجود مى‌آورند، و مقدمات مربوط به «مرجّح دوم» مقدماتى هستند كه «وجوب و ضرورت تكوينى فعل» را بوجود مى‌آورند.

اين نوع ضرورت كه از «ضرورت و لزوم اخلاقى» نشأت مى‌گيرد نه تنها با «آزادى رفتار» منافات ندارد كه «آزادى رفتار» متقوم به آن است، همانگونه كه به نوع ديگر مقدمات كه منشأ ضرورت تكوينى فعل مى‌باشند نيز متقوّم است. انتفاى هر يك از دو نوع مرجّح، «آزادى رفتار» را نامعقول و غير ممكن مى‌كند. انتفاى «مرجح اخلاقى» صدور دستور نفس يا اراده را غير ممكن مى‌كند، و انتفاى «مرجّح تكوينى» يا ضرورت وجود فعل پس از اراده و صدور دستور نفس، رابطه بين نفس فاعل و اراده صادر از او را، با وجود و تحقق خارجى فعل قطع مى‌كند، و قدرت فاعل را بر ايجاد فعل از ميان مى‌برد.

از آنچه گفتيم سازگارى «آزادى فعل و رفتار» با «قانون علّيت عمومى» معلوم شد، قانون علّيّت به معناى امتناع ترجيح بلا مرجح است، و با تصويرى كه از «رفتار و اراده آزاد» ارائه كرديم معلوم شد «اراده و رفتار آزاد» نه تنها با قانون امتناع ترجيح بلا مرجح در تضاد نيست بلكه بدون اين قانون تحقق «رفتار و اراده آزاد» معقول نيست.

مرحله سوم: در اين مرحله به تبيين نحوه پيدايش مقدمات اراده در فاعل ارادى مى‌پردازيم:

در مرحله دوّم روشن شد «اراده فعل اختيارى» به معناى صدور «دستور تكوينى» نفس به قوى و اعضا مبنى بر ايجاد فعل است، و معلوم شد كه اين «دستور يا ارده نفس» از باور نفس به لزوم صدور فعل برخاسته، و از «مرجح اخلاقى» نشأت مى‌گيرد.

اكنون سخن در اين است كه اين «مرجح اخلاقى» چگونه بوجود مى‌آيد؟ و منشأ پيدايش آن چيست؟

در اينجا دو گونه بحث وجود دارد:

بحث اول: در اين باره است كه آيا در واقع و پيش از مرحله ادراك و شناخت انسان مرجحات اخلاقى وجود دارند؟ و به عبارتى ديگر آيا افعال و رفتارها بالذات و در مرحله پيش از ادراك انسان به اوصافى چون خوب و بد، پسنديده و ناپسنديده، زشت و زيبا، متصف مى‌باشند، همانگونه كه موجودات جهان هر يك از اوصاف و خواص ذاتى معيّنى برخوردارند؟ يا آنكه «مرجحات اخلاقى» ساخته و محصول ذهن بشرند، و ذهن بشر در برابر حسن و قبح اشياء نقش پديدآورنده‌