آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١١٣ - ج نظريه نفى جبر على
و به عبارتى ديگر: سيستم كلى انگيزشى كه همان شبكه فراگير روح يا ذهن است استعدادى دارد- كه به محض دست يافتن به مرحله خاصى از پيچيدگى- در بخش مخصوصى از خود به شيوهاى بديع اثر گذارد، اين نوع تأثير علّى نزولى نظير آن چيزى است كه در برخى مفاهيم علمى مربوط به خود سامانى، و سيستمهاى سازش با محيط شناخته شده است.
١٨. آقاى او. كونر در استدلالى ديگر در دفاع از نظريه علّيّت فاعلى، اين نظريّه را توجيه كننده كنترل سيستم فاعل ارادى بر نتيجه انتخاب آزاد و غير جبرى ميداند، و نظريات علّيت غير فاعلى را بر ارائه توجيه و تبيين كافى براى كنترل فاعل آزاد بر آنچه بوسيله انتخاب از او صادر مىشود، ناتوان مىداند.
اين مطلب بسيار مهمى است، در گذشته راهى را براى اين كنترل بر مبناى نظريه نفى جبر علّى[١] در ايده كنترل آزاد راههاى موازى بطور خلاصه بيان كرديم، در اينجا بطور دقيقتر مطلب را بيان مىكنيم:
فاعلها با شرايط زير داراى كنترل آزاد و بطور موازى بر مجموعه انتخابهاى رقيب مىباشند:
١. از قدرت و آمادگى برخوردارند؛
٢. براى انجام كار و ايجاد فعل؛
٣. در زمان خاص؛
٤. با هر نوع انتخابى كه مىخواهند يا اراده مىكنند؛
٥. به سبب انگيزههايى كه بر آن كارها وادار مىكنند؛
٦. و نتيجتاً با قصد و عمد و اراده آن كارها را انجام مىدهند نه با اتفاق و تصادف و شانس يا خطا؛
٧. و بالاخره كارى را كه انجام مىدهند همان است كه اراده كردهاند نه خلاف آن؛
٨. كار انجام گرفته نتيجه تلاش آنهاست آنجا كه به تلاشى نياز است؛
٩. جبرى و فشارى از سوى عامل برونى آنها را بر آن كار وادار نكرده است؛
١٠. در صورتى كه شرايط فوق فراهم نباشند، فاعلّيّت فاعل، ارادى و آزادانه نخواهد بود.
هنگامى كه فاعلها با شرايط مذكور به قصد و بگونهاى آزادانه يكى از انتخابهاى ممكن را
[١] .Causal Indet erminism .