آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ٢٩ - ٣ توحيد افعالى
ترك»[١] است آن چنان كه فلاسفه معتقد بودند.
و در معناى اراده و كلام الهى نيز پرسشهاى ديگرى مطرح شد كه اختلاف بين اشاعره از يكسو- كه معتقد به قدم كلام الهى بودند-، و معتزله از سوى ديگر- كه معتقد به حادث بودن كلامى الهى بودند- را به دنبال داشت. اين مبحث از معروفترين جدالهاى داغ فكرى است كه در تاريخ اسلام رخ داده، و فضاى مباحث فكرى قرن دوم هجرى را در جامعه مسلمين به خود اختصاص داده است.
يكى از شاخههاى بحث مربوط به قدرت و اراده الهى بحث مربوط به «علّيّت» و معناى آن و نحوه اتصاف ذات بارى تعالى به «علّيّت» و كيفيّت اراده ازلى ذات بارى تعالى است.
«علّيت» به معنايى كه فلاسفه مىگفتند كه ملازم «ضرورت و وجوب» است، براى متكلمان قابل قبول نبود، زيرا «علّيت» را بدين معنى با اراده و قدرت ذات بارى تعالى در تضاد مىدانستند، بر همين اساس متكلمان اسلامى تفسير جديدى از «علّيت» ارائه كردند كه در آن «علّت» ضرورت دهنده به وجود معلول نبود بلكه به وجود معلول «اولويت» مىبخشيد، و از همين جا نظريه اولويّت در ميان متكلّمان اسلامى در مقابل نظريه «ضرورت علّى» شكل گرفت.
صدر الدين شيرازى[٢] (متوفى ٩٠٣ ه-/ ١٤٩٧ م) كه از متكلمان برجسته تاريخ اسلام است از معروفترين كسانى است كه به شدّت از نظريه «اولويت» دفاع كرده است، و صدر المتألهين شيرازى «معروف به ملا صدرا» كه بنيانگذار حكمت متعاليه اسلامى است به شدّت با او به مخالفت پرداخته و در كتاب «الأسفار الأربعه» نظريه «اولويت» او را با دلائل فلسفى محكم ابطال كرده است[٣].
٣. توحيد افعالى
توحيد افعالى بحث انگيزترين مسأله مربوط به توحيد است، در توحيد افعالى وحدت در
[١] . اسفار، ج ٣٠٧: ٦.
[٢] . اين صدر الدين شيرازى از متكلمان معروف بوده است و با صدر الدين محمد شيرازى كه به صدر المتألهين معروف بوده است تشابه در لقب دارد. صدر المتألهين شيرازى از صدر الدين شيرازى به سيد المدققين تعبير ميكرده و براى او احترام ويژهاى قائل بوده است.
[٣] . اسفار، ج ١٩٩: ١.