منشأ صدور افعال و حركات و حتى اراده‌ها و تصوّرات و افكار مطرح است. بر مبناى توحيد افعالى، همه افعال اعمّ از افعال ارادى- نظير فعل انسان- يا افعال غير ارادى- نظير حركت افلاك و فعل و انفعال طبيعت- و نيز در افعال ارادى اعم از افعال برونى و جوارحى، يا افعال درونى و جوانحى- نظير اراده، و تفكر، و عشق، و خشم و ...- منشأ و سرچشمه‌اى واحد دارند كه آن ذات بارى تعالى است، و در حقيقت تنها فاعل مستقل در فعل و ايجاد ذات بارى تعالى است، و ساير فاعل ها اعم از فاعل هاى طبيعى يا ارادى همگى فاعل هاى غيرمسقل ووابسته به فاعل اصلى مستقل بالذاتند كه ذات بارى تعالى است.

توحيد افعالى به اين معنى در آيات قرآن كريم و در روايات وارده از رهبران الهى اسلام، مورد تأكيد فراوان قرارگرفته است. خداى متعال در قرآن كريم مى فرمايد:

قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ‌[١] و نيز مى فرمايد: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ‌[٢].

عرفاى اسلام پا را از اين فراتر نهاده و به استناد آياتى از قرآن كريم علاوه بر وحدت فاعل به وحدت فعل بارى تعالى نيز قائل شده اند، بر اين اساس، همه افعال به خدا برمى‌گردد، و فعل خدا نيز نظير ذات او جز يكى نيست.

وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ[٣]

مكتب فلسفى ملاصدرا كه به نحوى ميان فلسفه و عرفان آشتى داده است، به انديشه وحدت فعل و ذات بارى تعالى ساختارى فلسفى بخشيده، وبر مبناى نظريه «اصالت وجود» مشكلات فلسفى مربوط به وحدت ذات و صفات و افعال بارى تعالى را حل كرده است.

اشاعره بر مبناى وحدت افعالى- به معناى وحدت فاعل- ذات بارى تعالى را «علت فاعلى» منحصر به فرد در جهان هستى دانسته‌اند، و بر اين اساس رابطه علت و معلول را در «فاعل غير ارادى، يا فاعل طبيعى» با نظريه «عادت» و در «فاعل ارادى نظير انسان» با نظريه «كسب» توجيه كردند.

[١] . الاعراف: ١٨٨.

[٢] . انسان: ٣٠.

[٣] . قمر: ٥٠؛ براى تفصيل بيشتردرتبيين اين نظررجوع شود به رسائل حكميّه ميرزاعلى آقا مدرس يزدى: ١٢٤- ١٢٩.