آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ٣١ - ٣ توحيد افعالى
بر اساس نظريه «عادت» هر اثرى كه در جهان طبيعت از مؤثرى سر مىزند در نتيجه آن است كه سنت و عادت خداى متعال بر اين جارى شده كه پس از پيدايش سبب «مؤثر» مسبَّب «اثر» را بيافريند، بنابراين فاعل حقيقى جز ذات بارى تعالى نيست، و رابطه اثر يا مسبَّب با مؤثر يا سبب طبيعى خويش جز رابطه تعاقب بر مبناى «عادت» الهى، نيست.
طبق نقل قاضى عضد الدين ايجى (متوفى ٧٥٦ ه-/ ١٣٥٥ م) ابو الحسن اشعرى (بنيانگذار مكتب اشعرى در كلام متوفى ٣٢٤ ه-/ ٩٣٥ م) در توضيح نظريه «عادت» گفته است:
«لا علاقة بوجه بين الحوادث المتعاقبة إلّا بإجراء العادة بخلق بعضها عقيب بعض كالإحراق عقيب مماسّة النار، والرّي بعد شرب الماء».
به هيچ وجه رابطهاى ميان حوادث پى در پى وجود ندارد مگر اين كه عادت بر اين جارى شده است كه يكى پس از ديگرى آفريده شود نظير سوزاندن پس از تماس با آتش، و سيراب شدن پس از نوشيدن آب[١].
اشاعره- يا ابو الحسن اشعرى و پيروانش- پس از آن كه رابطه فاعل طبيعى را با معلول و اثر خويش بر مبناى «عادت» توجيه كردند براى اين كه بتوانند مسؤوليّت انسان را در افعالى كه از او سر مىزند توجيه كنند، رابطه بين انسان و افعال و آثار صادر از او را بر مبناى «نظريه كسب» توجيه كردند.
به استناد نظريه كسب اگر چه آنچه از انسان سر مىزند- طبق نظريه عادت- آفريدهخدا و مخلوق اوست، لكن اراده انسان نيز نقش مهمى در پيدايش فعل او دارد، نقش اراده انسان در صدور فعل از او «كسب» است.
بنابر آنچه از منابع تفكر اشعرى استفاده مىشود: «كسب» چيزى جز «اراده انسان» نيست، بنابراين مقصود اشاعره از نظريه كسب اين است كه هنگامى كه اراده انسان به انجام فعلى تعلّق گرفت خداى متعال آن فعل را بوجود مىآورد.
شهرستانى (متوفى ٥٤٨ ه-/ ١١٤٩ م) در توضيح نظريه كسب ابو الحسن اشعرى مىنويسد:
«إنّ الله تعالى أجرى سنته بأن يخلق عقيب القدرة الحادثة أو تحتها أو معها: الفعل الحاصل إذا
[١] . شرح المواقف، ٢٤١: ٨.