آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ٩٨ - ج نظريه نفى جبر على
سازگارى ندارد، و گرنه ما با سازگارگرايان در اينكه برخى از معانى آزادى با جبر سازگارند، هم نظريم.
٢. بحثهاى فلسفى گذشته و معاصر بر اين نكته متمركز است كه آيا جبر با امكان فعل جايگزين سازگار است، يا نه؟ به نظر آقاى رابرت كينبحث درباره امكان جايگزين- به دليل معانى متفاوتى كه براى آزادى وجود دارد- تبيين مفاهيمى چون امكان جايگزين، و قدرت و توانايى و اختيار را به بنبست مىكشاند. حقيقت اين است كه پرسش سازگارى جبر و آزادى تنها با امكان فعل جايگزين پاسخ داده نمىشود، و لازم است براى تكميل پاسخ اين پرسش به گونهاى ديگر بينديشيم.
٣. در حل مشكل سازگارى جبر و آزادى آنچه از موضوع «امكان جايگزين» مهمتر است مسأله «مسئوليت نهائى رفتار صادر از فاعل» است، كه متوقف بر شرطى است كه مىتوان آن را بدين گونه تعريف كرد: «قدرت فاعل بر اينكه- در سلسلهعلل- آخرين پديدآورنده مقاصدو اغراض خويش به وسيله فعل خود باشد» يا به عبارتى سادهتر: سر رشته عوامل پديدآورنده فعل خويش باشد.
٤. مسئوليت نهايى فاعل نسبت به فعل حاضر خويش اگر چه بر امكان جايگزين براى فعل حاضر متوقف نيست، لكن نسبت به آن مجموعه از رفتارهاى گذشته فاعل كه در شكلگيرى شخصيّت او نقش داشته و مىتوان از آنها به رفتارهاى شكل دهنده نفس فاعل[١] تعبير كرد، مسئوليت نهايى فاعل نيازمند امكان جايگزين است.
٥. بنابراين برخى از رفتارهاى گذشته فاعل كه رفتارهاى شكل دهنده شخصيت اويند بايد از قيد علّيّتهاى تام و تأثير انگيزههاى تام التأثير، آزاد و رها باشند، و گرنه لازمهاش نفى امكان جايگزين در فعل فاعل و كلّيّه رفتارهاى پيشين اثر گذار بر آن است، كه نتيجهاش جبر محض است.
٦. آنچه گفتيم راه جديدى از ناسازگارى جبر و آزادى است كه دو پرسش را بر مىانگيزد:
نخست اينكه: رفتارهاى خود شكل دهنده كه فاقد علتهاى تام و انگيزههاى كامل التأثيرند
[١] .Self -forming Actions .