٣. اشكال ديگرى كه متوجه نظريه وجوب است اشكال مربوط به حوزه ادراكات عقل عملى است. دو اشكال قبل از ديدگاه عقل نظرى- به استناد تمانع ميان اختيار و وجوب فعل فاعل ارادى- بر نظريه وجوب گرفته شد.

اشكال سوم‌از ديدگاه عقل عملى گرفته مى‌شود، اين اشكال از اشكالات معروف فخر رازى است، و حاصلش اين است كه نظريه ايجاب علّى با حسن و قبح عقلى افعال از يك سو، و با حسن ثواب و عقاب از سوى ديگر- و در نتيجه با مسئوليت فاعل ارادى در برابر فعل خويش- سازگار نيست، زيرا هر كننده كارى خواه از ديدگاه ما خوب باشد خواه بد، آنچه مى‌كند معلول بالضروره سلسله علل فوقانى است، بنابراين، نه آن كه نيكوكار است شايسته ستايش و پاداش است، و نه آن كه تبه كار است شايسته نكوهش و كيفر، زيرا هيچ يك از آن دو در آنچه انجام داده‌اند اختيار و قدرتى بر خلاف آنچه انجام يافته نداشته‌اند، و آنچه از آنها سرزده معلول علت‌هاى فوقانى ايجابى است.

رفتار نيكوئى كه از نيكوكار سر مى‌زند معلول علت‌هائى است كه بطور ايجابى و ضرورى اراده فعل نيكو را در دل فاعل آن حتمى نموده و صدور فعل نيكو را از او واجب و حتمى نموده است؛ و رفتار زشتى كه از تبه كار سرزده نيز معلول علت‌هاى فوقانى ايجابى است كه پيدايش اراده زشتى را در اندرون فاعل آن ضرورى و حتمى كرده، و صدور فعل زشت را از او واجب و ضرورى ساخته است، بنابراين نه جاى ستايش و پاداشى براى نيكوكار وجود دارد، و نه جاى نكوهش و كيفرى براى تبهكار.

طرفداران نظريه وجوب، از اين اشكال چنين پاسخ مى‌دهند:

براى توجيه مسئوليت فاعل در برابر فعل خويش و نيز حسن و قبح عقلى فعل، و همچنين استحقاق ستايش و پاداش در برابر رفتار نيكو، و استحقاق نكوهش و كيفر در برابر رفتار زشت، همين مقدار كه فعل از اختيار و اراده فاعل سرچشمه بگيرد كافى است، ضرورى نبودن يا واجب نبودن اختيار شرط صحت پاداش و كيفر و نكوهش و ستايش نيست، يا به تعبيرى ديگر: واجب بودن اراده فعل يا ترك آن، مانع صحت عقلى ستايش و نكوهش، و پاداش و كيفر نيست.

به ديگر سخن مى‌توان گفت: اختيارى بودن فعل به صدور آن از اختيار فاعل است، و اين اختيارى بودن براى اختيار، ذاتى است اگر چه خود اختيار معلول علت مافوق باشد، زيرا اختيارى بودن اختيار از علت مافوق سرچشمه نمى‌گيرد، بلكه علت مافوق تنها اختيار فعل را ايجاد مى‌كند