آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ٨٧ - الف نظريه عليت فاعلى يا عليت ذاتى

فعلى كه آن علّت خارجى‌[١] ايجاب كرده است ندارد. لكن بنابر نظريّه فاعل ارادى‌[٢]، فاعل از تأثير هرگونه علّت برونى‌[٣] رهاست، بنابراين همزمان با صدور فعل از او، قدرت انتخاب فعل ديگر با عدم صدور همان فعل را داراست و اين همان «آزادى» است كه درباره آن بحث مى‌كنيم.

از سوئى ديگر مشكلى كه نفى جبر و ايجاب علّى‌[٤] در پى دارد پيش نمى‌آيد، زيرا بنابر نفى جبر و ايجاب علّى‌[٥] صدور فعل از فاعل تصادفى و بر مبناى شانس و اتفاق‌[٦] خواهد بود، كه اين نيز با «آزادى» فاعل سازگار نيست، زيرا اگر فعل صادر از فاعل تصادفى و اتفاقى‌[٧] باشد، در اين صورت نيز فاعل را اختيارى در انجام فعل نيست، زيرا فعل صادر از فاعل بطور تصادفى و اتفاقى از او سر خواهد زد چه او بخواهد يا نخواهد، و اين نيز با آزادى و مسئوليت فاعل سازگار نيست. اين مشكل بنابر نظريه فاعل ارادى‌[٨] برطرف مى‌شود زيرا صدور فعل از فاعل بنابراين نظريه اتفاقى و تصادفى نيست، بلكه فعل فاعل تنها با انتخاب و تصميم او بوجود مى‌آيد و با فراهم آمدن مقدمات انتخاب فعل در درون فاعل‌[٩] صدور فعل از فاعل ارادى‌[١٠] حتمى است، لكن اين حتمى بودن از درون فاعل برمى‌خيزد و از برون بر او تحميل نشده است.

بنابراين، راهى كه چيشولم در نظريه فاعل ارادى‌[١١] برگزيده است نه جبر[١٢] است و نه تفويض «نفى جبر»[١٣] بلكه راهى سوم است ميان آن دو و از اين نظر تشابه نزديكى با نظريّه معروف اماميّه‌

[١] .Trans eunt Cause .

[٢] .Agent cause .

[٣] .Transe unt Cause .

[٤] .Indeter minism .

[٥] .Indeterm inism .

[٦] .Chance .

[٧] .Chance .

[٨] .Agent cause .

[٩] .Agent .

[١٠] .Agent cause .

[١١] .Agent cause .

[١٢] .Determin ism .

[١٣] .Indetermi nism .