آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ٩٠ - نقد نظريه عليت فاعلى

فعل باشد-، بنحوى پاسخ گفته است، و مشكل دوم را با تبيين وجدانى بودن آزادى فعل فاعل ارادى و برهانى نبودن قاعده جبر و ايجاب علّى‌[١] به نحوى ديگر پاسخ گفته است.

در اينجا تبيين ديگرى از نظريه «علّت فاعلى»[٢] وجود دارد كه بوسيله آقاى او. كونر مطرح گرديده است.

در اين تبيين، آقاى او. كونر سعى دارد ضمن پذيرش اساس نظريّه‌فاعل ارادى‌[٣] كه انسان را پايان خط علّيّت رفتار خويش مى‌داند، و علّتى برون از انسان را در ايجاد و تعيين رفتار آدمى دخيل نمى‌داند[٤]. سؤال مهمى را كه آقاى چيشولم در تبيين فاعل ارادى‌[٥] با آن روبرو شد را پاسخ دهد. اين سؤال همان است كه در نخستين اشكالى كه بر نظريّه آقاى چيشولم وارد كرديم به آن اشاره شد و خلاصه‌اش اين است كه علّيّت فاعل ارادى از براى فعل نمى‌تواند تصادفى باشد، زيرا تصادفى بودن آن مساوى با نفى اختيار از فاعل ارادى است بنابراين سؤالى كه پيش مى‌آيد اين است كه: علّت علّيّت فاعل ارادى براى رفتار خويش چيست؟

آقاى چيشولم در پاسخ اين سؤال تمايلات و اعتقادات درونى فاعل را كه ناشى از خواصّ ذاتى فاعل است سبب و علّت علّيّت فاعل ارادى براى رفتار خويش مى‌دانست، و فاعل ارادى را نظير ذات بارى تعالى در نظريّه ارسطو محرّك غير متحرك بالذّات‌[٦] مى‌دانست، لكن آقاى او. كونر به اين توجيه ايراد مى‌گيرد، و از آن به قهرمان نمائى غير ضرورى‌[٧] و[٨] تعبير مى‌كند، و آن را براى پاسخ به اين سؤال كه چگونه فاعل از ميان چند فعل يكى را انتخاب مى‌كند ناكافى مى‌داند، و وجود مرجّحى كه فاعل را به انتخاب فعل معين وادار كند لازم مى‌داند.

او. كونر براى‌پاسخ به اين سؤال معتقد است علّت علّيت فاعل ارادى را ساختار شكل گرفته‌

[١] .determi nism .

[٢] .Agent cause .

[٣] .Agent cause .

[٤]

. Timothy O Conner: The Agent As Cause, Free Will, P ٩٩١.

[٥] .Agent cause .

[٦] .Prime Mover Unmoved .

[٧] .Unn ecess arily Heroic .

[٨]

. Timothy O Conner: The Agent As Cause, Free Will, P ٣٠٢.