در فاعل‌هاى آزاد قضيه از همين قرار است، فاعل‌هاى آزاد هم نويسنده داستان خويشند و هم قهرمان بازيگر آن. اينان به سبب خصوصيت خود شكل دهنده تصميم‌ها و قضاوتهايشان، در آنچه اراده مى‌كند خود به خودى عمل مى‌كنند، و زندگى آينده خود را برون از قيد پيشينه‌هاى گذشته خود شكل مى‌دهند. فاعل‌هاى آزاد اگر بخواهند واقعاً آزاد باشند بايد آينده‌شان به يك راه محدود نشود.

فاعل‌هاى آزاد بازيگرانى هستند كه علل و انگيزه‌هاى ماندنى و كافى و قطعى گذشته براى آنچه انجام خواهند داد ندارند، بدليل آن كه شخصيت آنان هنوز شخصيت قطعى شكل يافته نيست، آنان نويسندگان داستانى هستند كه خود قهرمان آنند، و اين پروسه داستانى همچنان ناتمام است، زيرا نوشتن آن به وسيله انتخابهاى آينده قهرمان داستان همچنان ادامه دارد.

١٥. همانگونه كه از آغاز مورد تأكيد قرار گرفت نظريه «نفى جبر علّى»[١] در تبيين فاعلّيّت آزاد از توسل جستن به هرگونه عامل اضافى نظير نفس مجرد، يا مركز نيروى ماوراى تجربى، يا شكل مخصوصى از علّيت فاعلى ذاتى «غير عارضى» پرهيز مى‌كند. اين مطلب از بيان گذشته معلوم شد. ما در بيان گذشته تنها به حقايقى توسل جستيم كه مربوط به شؤون و احوال خود علّت‌هاى فاعل است نظير تلاش‌ها، سنجش‌ها، تأملات، عقايد و تمايلات و قصدها و ساير انگيزه‌ها و احوال مربوط به فاعل‌ها.

اين تبيين از اراده آزاد به هيچ ذات يا وجود يا روابطى كه ناسازگارگرايان يا غير اختيارگرايان خود را از آن بى‌نياز مى‌دانند، نيازمند نيست و هيچ چيز زائد را پيش فرض قرار نداده است. تنها پيش فرض اين نظريه تلاش‌ها و تمايلات و انگيزه‌هاى خود فاعل است و علّيتى است كه آنها نسبت به فعل او دارند كه طبيعتاً سازگارگرايان نيز آن را مى‌پذيرند.

تنها فرض اضافى در اين نظريه براى توضيح و تبيين فاعلّيّت آزاد «اختيارگرايانه» اينست كه برخى حوادث پروسه‌هاى ذهنى در جريان فاعلّيّت آزاد بايد غير جبرى باشند، بنابراين علّيت حوادث ذهنى براى فعل فاعل آزاد، غير جبر گرايانه يا احتمال گرايانه و امكانى خواهد بود، همانگونه كه به نوعى جبرگرايانه نيز هست.

البته اين فرض اضافى «وجود حوادث غير جبرى در پروسه ذهنى فاعلّيّت آزاد» لازمه هر نوع‌

[١] .Causal Indet erminism .