مباحث علمى دينى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٠٦ - ٤٠ - علم و دين(٢)

و انتشار آثار آنان در نيمه دوم اين قرن، منجر به تضعيف متافيزيك گرديد.

خوانندگان عزيز!

ما فرض كرديم تمام كهكشانها و منظومه شمسى آن و همه مخلوقات ساكن در آنها از ريز تا درشت به صورت يك ماشين خودكار مطابق قوانين طبيعى اداره مى‌شود، و اين موضوع صددرصد از نظر علمى ثابت و قطعى باشد.

آيا اين موضوع با وجود خداوند ناسازگار است يا نه؟

١- از نظر عقلى، به طور قطعى و ترديدناپذير و قوى‌تر از ادراك حسى، ثابت است كه مجرد محال نبودن واجب الوجود، موجب تحقيق وجود خارجى اوست، زيرا فرض امكان هستى و نيستى واجب هردو، و يا فرض عدم ملازمه بين محال نبودن و وقوع، خلاف فرض واجب الوجود است، در مورد واجب الوجود، امكان خاص، و استعداد و شرايط به فعليت رسيدن استعداد، مفهومى ندارد.

فرض واجب الوجود يا محال است و يا محقق و ثابت خارجى، شق اول‌[١] به اتفاق خردمندان منتفى است، كه ظاهرا كسى به آن قايل نيست، لذا فرض دوم ثابت مى‌شود. اين برهان قطعى بر وجود واجب الوجود هيچ ربطى به خلق و تدبير موجودات ندارد تا گفته شود جهان طبق قوانين‌

[١] - به وجوب شورى نمك و ترى آب و چربى روغن و روشنى نور( كه مفاد كان ناقصه است) مى‌شود بر عدم محال بودن وجود واجب الوجود( به مفاد كان تامه) استشهاد نمود.