مباحث علمى دينى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٤٣ - ٤٥ - علم و دين(٧)

٤٥- علم و دين (٧)

در منطق ارسطويى دليل بر سه گونه آورده شده است:

١- قياس كه از كلى به جزئى مى‌رسد، كبراى شكل اول منطق كه نتيجه را به شكل صددرصد قطعى اثبات مى‌دارد، قضيه كلى- بنحو قضيه حقيقيه‌[١]، هست كه به شكل واضح بر نتيجه تطبيق مى‌شود، گاهى قضاياى حقيقيه در كبريات منطق، عقلى صرف است‌[٢].

٢- استقراء كه از تتبع جزييات محسوسه، حكم جزئى مشكوك بدست مى‌آيد.

٣- تمثيل كه از حكم يك جزئى توسط دوران و ترديد، حكم جزيى ديگر بدست مى‌آيد.

تمثيل همان قياس مصطلح فقهى است كه اعتبار آن بين فقهاى اسلامى از قديم تاكنون مورد اختلاف است.

استقراء را بر دو قسم تقسيم كرده‌اند: ناقص كه مفيد گمان است و تام كه مفيد يقين است و ناقص پس از تجربه قطعى مى‌شود. شهيد سعيد

[١] - در مقابل قضيه خارجيه و قضيه ذهنيه.

[٢] - در قضيه حقيقيه حكم بر افراد محققه فعلى و افراد مقدره مترتب مى‌شود.