این نکته نیز یاد کردنی است که صدقه در روایات، شامل «خمس» نمی‌شود، بلکه نقطه مقابل آن قرار گرفته است. توجه به روایاتی که این دو را مقابل هم قرار داده‌اند، گواه این مدعاست؛ بنگرید:

عن جعفر بن محمد٧ قال: إن الله لا إله إلا هو، لما حرم علينا الصدقة ابدل لنا الخمس فالصدقة علينا حرام، و الخمس لنا فريضة، والكرامة لنا حلال.[٢]

باري، در دو روايت، واژة «‌تصدق» در بحث خمس نيز به كار رفته است:

عن أبي عبد الله٧ قال: أتى رجل أمير المؤمنين٧ فقال: إني كسبت مالا أغمضت في مطالبه حلالا وحراما وقد أردت التوبة ولا أدري الحلال منه والحرام وقد اختلط علي، فقال أمير المؤمنين٧ تصدق بخمس مالك فإن الله جل اسمه رضي من الأشياء بالخمس وسائر الاموال لك حلال.[٣]

عن الصادق عن آبائه: (في وصية النبي٦ لعلي٧) قال: يا علي إن عبد المطلب سن في الجاهلية خمس سنن أجراها الله له في الاسلام (إلى أن قال:) و وجد كنزا فأخرج منه الخمس و تصدق به فأنزل الله: Gوَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِن شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّـهِ خُمُسَهُF.[٤]

ليك اين دو مورد، مدعاي پيش گفته را نقض نمي كند؛ چرا كه:

١. در هردو روايت، صدقه درباره «مصرف» خمس به كار رفته است، نه به مفهوم خمس. بر اين اساس، در روايت نخست، مصرف خمس مال مخلوط به حرام را «صدقه» بيان نموده است؛ هر چند در اين مسأله بين فقيهان گفتگوست.[٥] حديث دوم نيز نشان می‌دهد كه عبد المطلب، خمس كنز را صدقه می‌داده است؛ چرا كه در آن زمان هنوز موارد مصرف آن بيان نگرديده بود.

[١]. ر.ک: النهایة، ص٥٩٦؛ نیز السرائر، ج٣، ص١٦٠.

[٢]. المقنعة، ص٦٥٢، نیز ر.ک: السرائر، ج٣، ص ١٥٢؛ الحدائق الناضرة، ج٢٢، ص ١٥٤ ـ ١٥٥.

[٣]. گو این‌که در این زمان هم صدقه گاه به معنای زکات واجب به کار می‌رفته است؛ برای نمونه: «علی بن جعفر فی کتابه عن اخیه موسی بن جعفر٧ قال: سألته عن الصدقه فیما هی؟ قال: قال رسول الله٦ فی تسعة: الحنطة و الشعیر و التمر و الزبیب و الذهب و الفضه و الابل و البقر و الغنم، و عفی عما سوی ذلک» (وسائل الشیعة، ج٦، ص٣٨).

حصر موارد صدقه در نُه چیز و وحدت سیاق با سایر روایات بحث زکات، به روشنی نشان می‌دهد که مراد از صدقه در اینجا، زکات مصطلح است.

[٤]. براي نمونه، ر.ك: وسائل الشیعة، ج٦، ص٣٢ ـ ٣٩.

[٥]. همان، ج٦، ص٣٤.