رشيد رضا در خصوص ارزيابي برخي از روايات، از معيار تاریخ استفاده كرده‌است؛ به عنوان مثال، او روايتي از ترمذي نقل مي‌كند كه در اوایل بعثت، برخي مسلمانان هنگامي كه به مسافرت مي‌رفتند، زني را به مدتي كه در آن شهر اقامت داشتند، به ازدواج با خود در مي‌آوردند (متعه) تا زماني‌كه آية Gإِلَّا عَلَى‌ أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْF نازل شد، آنها از آن كار منع شدند. صاحب المنار، در مقام نقد اين روايت، آن را معارض با مسلّمات تاريخي دانسته و مي‌نويسد:

در تاريخ مشخص و معلوم است كه مسلمانان در اول اسلام به مسافرت نمي‌رفتند تا در جايي اقامت گزينند؛ زيرا آنها در معرض قتل و تهديد بودند؛ هر چند اين امر محال نبوده‌ است.[٢]

همو در نقد رواياتي كه آيه مباهله را در شأن امام علي٧ و فاطمه٣ و حسنين مي‌داند، از قول عبده مي‌نويسد:

همراه مسيحيان نجران كه آية مباهله در مورد آنها نازل شده، زن يا فرزندي نبوده تا بگوييم منظور از اين آيه واقعاً آن است كه فرزندان و زنانتان را بياوريد، بلكه آنچه از آية فهميده مي‌شود، تنها آن است كه پيامبر٦ مسيحيان را دعوت به چنين كاري كرد.[٣]

گذشته از درست يا نادرست بودن دليل مؤلفان المنار، مهم آن است كه آنها از نقل تاريخ در نقد روايات بهره گرفته‌اند. و گرنه، در جواب می‌توان گفت که لزومی نداشت مسیحیان نجران همراه با فرزندان خود باشند. مهم این است که پیامبر٦ با آوردن فرزندان خود در پی اثبات این نکته بود که او در تمام مباهله حاضر است عزیزترین کسان خود را در معرض قرار دهد.

در مورد ديگري، همين مفسر، قولي که کشتن فرزندان پسر بني اسرایيل را توسط فرعون، به دليل آگاهي دادن کاهنان به او مي‌داند، باطل دانسته و براي اثبات آن به تاريخ استناد کرده است.[٤]

٦. تعارض با حس

رشيد رضا در چند مورد از اين معيار بهره گرفته است و يكي از اين موارد در نقد حديث جساسه است. توضيح آن‌كه مسلم در صحيحش آورده كه پيامبر٦ داستاني از تميم‌داري نقل و تأييد كرد، مبني بر اين‌كه او با كشتي به جزيره‌اي در درياي شام يا يمن رفته و در آنجا جنبنده‌اي ـ كه خود را جساسه معرفي كرده ـ ديده است. پيامبر٦ فرمود: داستان او موافق همان چيزي است كه من دربارة دجال برايتان گفته‌ام.[٥] رشيد رضا در نقد اين روايت مي‌نويسد:

.[٥٢٥] فتح الباري، ص٩.

.[٥٢٦] صحيح مسلم، ج١، ص٣٠٤.

.[٥٢٧] ‌المنار، ج١، ص٣٦.

.[٥٢٨] همان، ج٤، ص٢٢٦.

.[٥٢٩] همان، ج٢، ص٤٨٤.