البته قابل ذكر است كه توجه علامه به اين دانش‌ها، يا از اين باب است كه دليل بر توحيدند[١] يا استدلال بر حكمت[٢] و در صورت توجه صرف اين علوم به دنيا و اصلاح امر آن، به آن توجهي نمي‌شود[٣] و به تعبير علامه طباطبايي:

دعوت قرآن به اين علوم به شرط راهنمايي به حق و حقيقت است و اين‌كه حاوي جهان بيني حقيقي باشند كه خداشناسي را سر لوحه خود دارد.[٤]

اما وي، همين علوم عصري و خصوص طبيعيات را، هرگاه موجب عبرت و تأييد و اثبات حكمت و قدرت پروردگار باشند، بسيار نيكو مي‌داند[٥] و لذا در ذيل روايتي كه امام اول مخلوق را آب دانسته و مازندراني به منافات آن به رواياتي كه اول مخلوق را عقل و روح بيان كرده، تصريح نموده، ضمن بيان ديدگاه‌هاي مختلف و بيان اين نكته در رفع تعارض كه امام در اين جا بر اساس اصطلاح مردم عصر خويش سخن گفته، مي‌نويسد:

فايدۀ ديني در تحقيق اين مسائل وجود ندارد، مگر اين‌كه به مقصود حديث توجه شود كه هر چيز با تأثير و مشيّت خدا و قدرت او شكل مي‌گيرد.[٦]

همچنين در آغاز باب «مخلوقات و آغاز آنها» در الوافي مي‌گويد:

شايسته نيست كه هدف مرد الهي، آگاهي برمعدِّات و اسباب طبيعي باشد، بلكه بايد هدف وي بر موضع اعجاب از قدرت خداوند و حكمت جاري او در مخلوقات باشد. لذا در احاديث اين باب مي‌بينيد كه ائمه به بيان جهت قدرت الهي و تأثير آن توجه داشته‌اند و نه بيان اسباب طبيعي، حال غرض سائل در سؤال هرچه كه مي‌خواهد باشد.[٧]

لذا علامه، انسان را از اين باب مكلف به فراگيري اين علوم مي‌داند.[٨]

نقش دانش‌های بشری در فهم و نقد روایات

با توجه به آنچه که آمد، معلوم گردید که علامه شعرانی با شرایطی معتقد به حجیّت دانش‌های
بشری است. لذا به پاره‌ای از آن دانش‌ها و شرایط آن و نقش ایشان در فهم و نقد روایات اشاره
خواهیم کرد:

[١]. «پزشکي شبانه بر من داخل شد و داروی شبیار تجویز کرد» (شرح اصول الكافي، ج٧، ص٣١١).

[٢]. به فروتني پس سر خم گشته و سر بزير افكنده، پشت دو تا كرده، ترس پاهاي او را بلرزه در آورده است. (صحيفه سجاديه، ص٤٥).

[٣]. همان، ص٤٩، ص٥٠.

[٤]. «آنچه در تحت عرش توست برای بزرگی تو خاشع گردیده است» (همان ص١٧٤؛ الوافي، ج١٦، ص٧٠١ و ج٢٤، ص٢٠١ و ٢٠٧ و ج٢٢، ص٧٥٩ كه علامه احاديثي را بر اساس علم وظايف الاعضاء و تشريح و يا پزشكي شرح كرده است).

[٥]. شرح اصول الكافي، ج١، ص٢٧٥ و مي‌گويد: وجه جامع اين تشويق‌ها، حكمت موجود در آيه Gسَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِF است.

[٦]. نثر طوبي، ج١، ص٢٣٢.

[٧]. شرح اصول الكافي، ج٢، ص٢٠١؛ منهج الصادقين، ج٢، ص٤١٢؛ نثر طو بي، ج١، ص٢٤٩.

[٨]. قرآن در اسلام، ص ١٥٧.