به کمک قراين قابل تشخیص است؛ برای نمونه، مراد از صدقه در آیه Gخُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةًF[١] و صدقات در Gإِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمـَسَاكِينِ وَ...F[٢] به تصریح روایات، [٣] مفسران[٤] و فقیهان، [٥] زکات مال (مصطلح فقهی) است و حتی نزول آیه نخست را، آغاز تشریع زکات مصطلح دانسته‌اند. چنان که قراين موجود[٦] در آیات یادشده نیز مویّد این مطلب است.

در آیه ٧٩ توبه[٧] به قرینه «مطوّعین»[٨] مراد از صدقات، انفاقات داوطلبانه و جدای از زکات واجب است. نیز آیه ٢٧١ بقره[٩] که به قرینه مطلوب تر بودن پنهان داشتن، خصوص انفاقات مستحب و یا اعم از واجب و مستحب مراد است[١٠] و در آيه Gفَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُF[١١] مراد از صدقه، عفو از قصاص است.[١٢] همچنین، صدقه در قرآن به معنای کفاره،[١٣] ابرا[١٤] و احسان[١٥] نیز آمده است.

از سوی دیگر، تقابل واژه «صدقه» با «زکات» در آیات ١٢و ١٣ مجادله، به همراه سیاق آیات و شان نزول، [١٦] نشانگر تمایز کاربرد این دو است. از اين روي، برخی از مفسران، گفته‌اند: صدقه در قرآن، اعم از واجب و مستحب است، ولی زکات در خصوص واجب است.[١٧]

بر این اساس، در زمان نزول قرآن، «صدقه» به صورت حقیقت شرعیه در معنای «انفاق مستحب» نبوده است. یوسف قرضاوی در سخنی استوار می‌گوید: «انّ العرف قد ظلم کلمة الصدقة و اصبحت عنواناً علی التطوع» و توصیه می‌کند که معانی عرفی نباید ما را بفریبد و از حقایق واژه‌ها در عهد
نزول بازدارد.[١٨]

[١]. ر.ک: الفروق اللغویة، ص٣١٠ ـ ٣١١.

[٢]. ر.ک: تاج العروس، ج٦، ص٤٠٥.

[٣]. مفردات الفاظ القرآن، ص٤٨٠؛ مجمع البحرین، ج٢، ص ٥٩٧.

[٤]. ر.ک: العین، ج٥، ص٥٦؛ لسان العرب، ج١٠، ص١٩٦.

[٥]. ر.ک: نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر، ص ٤٨ ـ ٥٠.

[٦]. ر.ک: الدروس الشرعیة، ج١، ص٢٢٨، مجمع الفائدة، ج٤، ص٦؛ المهذب البارع، ج١، ص٤٩٩؛ مسالک الافهام، ج١، ص٣٥٥.

[٧]. ر.ک: مسالک الافهام، ج١، ص٣٥٦؛ مجمع الفائدة، ج٤، ص٦.

[٨]. المختصر النافع، ص١٥٩؛ کشف الرموز، ج٢ص٥٥.

[٩]. واژه‌های «صدقه» و «صدقات» در قرآن کریم، چهارده بار آمده که در یک مورد، «مهریه زن» و در سایر موارد به مفهوم ياد شده در متن است. مشتقات این واژه نیز مواردی فراوان دارد.

[١٠]. راغب اصفهانی می‌گوید: «یقال لمن تجافی عنه الانسان من حقّه: تصّدق به» (مفردات الفاظ القرآن، ص٤٨٠).

[١١]. سورة توبه، آية ١٠٣.

[١٢]. سورة توبه، آية ٦٠.

[١٣]. ر.ک: الکافی، ج٣، ص ٤٩٧.

[١٤]. برای نمونه، ر.ک: مجمع البیان، ج٥ ـ ٦، ص ١٠٢و ١٠٣؛ المیزان، ج٩، ص ٣٩٠.

[١٥]. برای نمونه، ر.ک: المقنعه، ص٢٥٣؛ کتاب الزكاة، ص٣٥٠.

[١٦]. از جمله: تعبیر «فریضة من الله» و انحصار موارد مصرف در آیه دوم، و فرمان گرفتن صدقه در آیه نخست.

[١٧]. Gالَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمـُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمـُؤْمِنِينَ فِيالْصَّدَقَاتِ...F.

[١٨]. راغب اصفهانی درباره مفهوم تطوع گوید: «تکلّف الطاعة و هو فی التعارف: التبرع بما لا یلزم کا لتنفّل» (مفردات الفاظ القرآن، ص ٥٢٩ ـ ٥٣٠).