از نكاتي كه اين مقاله نمايان مي‌سازد: ١. هر گزارة تفسيري نياز به حجّت قطعي و يا حجّتي معتبر و مبتني بر دليلي قطعي دارد؛ ٢. احاديث وجداني (: مفيد علم يا اطمينان) و احاديث معتبر عقلايي (: مفيد وثوق نوعي) هم در حيثيّت تعبّدي و عملي، و هم در حيثيت واقعي و تفسيري آيات، حجّت‌اند؛ ٣. طيف احاديث غير مورد وثوق، ولي مشمول توسعة تعبّدی سیرة عُقَلا در حجّيت خبر، تنها در حیثیت تعبّدی و عملی آیات حجّت‌اند؛ ٤. با وجود نیاز هر دو طیف اخبار (عقلایی و مشمول توسعة تعبّدی) به تأمین اعتبار از سوی شرع، راز این تفصیل در دامنة حجّيت آنها، در سه نقطه نهفته است: الف) تعریف تفسیر و ماهیت واقعی آن، ب) وجود مسمّای کشف و انکشاف واقعی در خبرهای معتبر عقلایی، ج) نبود چنین میزانی از انکشاف و دلالت در احادیث توسعة تعبّدی؛ ٦. در حجّيت احادیث عقلایی، تفصیل بین گزاره‌های علمی و عملی، روا نیست؛ لیکن پیدایش وثوق به صدور و یا تحقّق شرط حجّيت ظهور در گزاره‌های مختلف، عملاً تابع میزان اهمّیت و خطیر بودن آنهاست؛ ٧. بررسی فواید احادیث تفسیری نامعتبر؛ ٨. حالات تعارض احادیث تفسیری با کتاب و سنّت و قواعد حلّ تعارض؛ و...

کلید واژه‌ها: حجّيت احاديث تفسيري، مباني حجّيت احاديث، دامنة حجّيت احاديث تفسيري، گروه احاديث معتبر عقلايي، توسعه تعبّدي سيره، فوايد احاديث ضعيف، تعارض حديث تفسيري با كتاب و سنّت.

درآمد

عالمان ديني، در دامنة حجّيت احاديث تفسيري، دچار اختلاف‌اند؛ زيرا:

الف. برخی با محدود ساختن حجّيت خبر به اخبار مورد وثوق، خبر ثقه را، جز در موارد موجب
وثوق، حجّت نمی‌دانند. از این رو، این گروه، خبر غیر مورد وثوق را حتّی در گزاره‌های تعبّدی نیز
حجّت نمی‌شمارند.

امّا کسانی که ادلّة تعبّد به خبر ثقه را ـ تا وقتی که به حدّ تُهَمه تنزّل نیابد ـ حتّی اگر موجب وثوق وجدانی به مفادش هم نشود، می‌پذیرند، خود در دامنة حجّيت، دچار اختلاف‌اند؛ زیرا:

[١] استاديار دانشكدۀ علوم حديث و مدير گروه تفسير پژوهشكدۀ علوم و معارف حديث.