الف. انسداد و ضرورت عقلی: گرچه برخی اصولیان متأخّر قایل به انسداد بودند و بر این اساس، گرایش به حجّيت مطلق ظنّ داشتند،[١] لیکن تحقیق ژرف و مناقشات استوار شیخ انصاری١ در ابطال این نظریه،[٢] قول به انسداد کبیر را نظریه‌ای متروک ساخت که جز در موزة متون پیشین اصولی نمی‌توان از آن سراغ گرفت.[٣]

ب. حجّيت تعبّدی محض: ظاهر بیان برخی، بویژه اخباریان متأخّر و کسانی که در حجّيت خبر، تنها به استدلال به نصوص بسنده می‌نمایند، حجّيت حدیث از راه تعبّد است.[٤] سستی این مبنا روشن‌تر از آن است كه نیازمند به بررسی تفصیلی در این مجال تنگ باشد؛ زیرا امری که سیرة عُقَلا بر آن استقرار یافته و شریعت نیز بدان نظر مساعد دارد، طبیعی است که به امضای تنها، یا امضای توأم با اصلاح و تکمیل آن بسنده نماید.

ج. حجّيت خبر از باب سیره: جاری بودن سیرة عُقَلا[٥] در اعتماد بر خبر واحد، از بدیهیات است. ملاک اعتبار خبر در سیره نیز پیدایش وثوق و اعتماد عقلایی به صدق مفاد خبر است[٦] و تا چنین اعتمادی پیدا نشود، خبر را معتبر نمی‌شمارند. بنابر این، اعتبار خبر، نفیاً و اثباتاً، منوط به حصول وثوق و اعتماد است؛ خواه مُخبر خود مورد وثوق باشد یا نباشد. در عین تأکید بر اعتبار اخبار عقلایی، دامنة اعتبار خبر در عرف عُقَلا را دارای کاستی‌هایی می‌بینیم که با توسعة تعبّدی سیره، برطرف می‌گردد.[٧]

[١]. ر.ك: البيان في تفسير القرآن، ص٣٩٧: «التفسير هو إيضاح مراد الله تعالي من كتابه العزيز، فلا يجوز الاعتماد فيه علي الظنون و الاستحسان و لا علي شي‌ء لم يثبت أنّه حجّة من طريق العقل، أو من طريق الشرع... و لا بدّ للمفسّر من أن يتّبع الظواهر الّتي يفهمها العربي الصحيح، أو يتبع ما حكم به العقل الفطري الصحيح فإنّه حجّة من الداخل... أو يتّبع ما ثبت عن المعصومين:...».

[٢]. ر.ك: معالم الدين، ص١٩٢؛ قوانين الاصول، ص٤٤٠.

[٣]. ر.ك: فرائد الاصول، ج١، ص٣٨٦ و ٤٢٦.

[٤]. البته شيخ انصاري در اين كوشش، تنها نظريه انسداد كبير را ـ كه منجر به قول حجّيت مطلق ظنّ مي‌شد ـ ابطال نمود؛ اما قول به انسداد صغير، همچنان طرفداراني دارد و لازم است، يا بطلان اين رأي را اثبات نمود، و يا براي هموار نمودن مشكلاتي كه التزام به آن در پي دارد، چاره‌اي انديشيد (ر.ك: «نظرية توسعة تعبدي در حجّيت خبر»).

[٥]. ر.ك: الفوائد المدنية، ص١٠٦؛ مدخل التفسير، ص١٧٦.

[٦].ر.ك: فرائد الاصول، ج١، ص٣٤٦؛ كفاية الاصول، ص٣٠٣؛ البيان في تفسير القرآن، ص٣٩٨ ـ ٤٠٢.

[٧]. ر.ك: نهاية الأفكار، ج٢، ص١٣٥.