عدالت و مساوات مقتضي نظام مختلفات‌اند، و چنان‌كه در موسيقي، هر نسبت كه نه نسبت مساوات بود، به وجهي از وجوهِ انحلال راجع با نسبت مساوات شود، و الا از حد تناسب خارج افتد، در ديگر امور، هر چه آن را نظامي بود، به وجهي از وجوه، عدالت در او موجود بود، و الا مرجع آن با فساد و اختلال باشد.[٢]

تأكيد افلاطون نيز، در عين طرح نظام طبقاتي، بر اصل عدالت است؛ به گونه‌اي كه در پنج فصل از تقسيمات دهگانة كتاب جمهور، به موضوع عدل و جايگاه آن در اجتماع و اخلاق افراد پرداخته است.

بر خلاف اين حكما، نظامي در آرمان‌شهر خود در اقبالنامه عدالت را در برابري كامل و مطلق مي‌داند و همه را در يك طبقه مي‌نشاند:

ندارد ز ما كس ز كس مال بيش		همه راست قسميم در مال خويش
شماريم خود را همــه همسران		نخنديم بر گرية ديگران[٣]