١. به معنای عام، که بین فقیهان پیشین، شهرتی فزون‌تر داشته است. در این کاربرد، صدقه به معنای هر گونه پرداخت مالی است که برای رضای خدا صورت پذیرد، خواه واجب باشد یا مستحب، ثبوت آن درشرع، ابتدایی و دارای اصالت باشد یا نه. و از این روی، زکات مالی مصطلح، فطره، کفارات و نذورات و قربانی، و انفاق‌های مستحب را شامل می‌شود، و این گونه است که در تقسیم‌بندی انفاق‌های مالی و نیز تعریف آنها، بسان «مقسم» و «جنس» قرار می‌گیرد؛ برای نمونه، یحیی بن سعید حلی، از فقیهان سده هفتم، صدقات را به دو گونه واجب و مستحب تقسیم کرده و آن‌گاه، تعداد صدقات واجب را، شانزده مورد دانسته که از آن جمله‌اند: زکات مال و فطره و قربانی در حج و کفّارات و دیات. صدقات مستحب را نیز بیست و هشت عدد شمار کرده است.[٢] از سوی دیگر، بسیاری از فقیهان، در تعریف زکات، چنین گفته‌اند: «صدقة مقدّرة...» و در توضیح آن یادآور شده‌اند که «صدقه» جنس است[٣].... لیک این بحث مطرح است که آیا «صدقه» به معنای عام، شامل خمس هم می‌شود؟ برخی از فقیهان، تنها همین مورد را استثنا کرده‌اند که صدقه شامل خمس نمی‌شود.[٤] و البته به نظر می‌رسد در اصطلاح فقیهان، این نکته قابل اثبات است.

٢. به معنای خاص، که همان انفاق مستحب است. در تعریف آن گفته‌اند: «التطوع بتملیک العین بغیر عوض».[٥] این معنا به تدریج در عرف فقیهان و سپس در عرف جامعه، غلبه پیدا کرده است.

صدقه در قرآن[٦]

بررسی موارد کاربرد و توجه به قرینه‌های کلامی و سیاقی، به روشنی نشان می‌دهد که کاربرد قرآنی آن، بسی گسترده است؛ آن سان که هر‌گونه کمک مالی به نیازمندان، خواه در قالب انفاق‌های واجب یا مستحب، و نیز کمک‌های غیر مالی و احسان و گذشتن از حق[٧] را شامل می‌شود، و خصوصیت هر مورد،

[١]. برای نمونه ر.ک: وسائل الشیعة، ج٦، ص٣ و ٣٣ ـ ٣٩.

[٢]. ر.ک: العین، ج٥، ص٥٦؛ لسان العرب، ج١٠، ص١٩٣.

[٣]. ر.ک: تاج العروس، ج٦، ص ٤٠٤؛ مفردات الفاظ القرآن، ٤٧٨.

[٤]. ر.ک: العین، ج٥، ص ٥٦؛ لسان العرب، ج١٠، ص١٩٦.

[٥]. از ديگر معاني مشهور واژة صدقه، «القوة في الشيء» است (ر.ك: معجم مقاييس اللغة) (ويراستار).

[٦]. واژه‌های «صدقه» و «صدقات» در قرآن کریم، چهارده بار آمده که در یک مورد، «مهریه زن» و در سایر موارد به مفهوم ياد شده در متن است. مشتقات این واژه نیز مواردی فراوان دارد.

[٧]. ر.ک: سورة نساء، آية ٤.