١ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص

علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٣ - حجيّت و نقش دانشهای بشری در فهم و نقد روايات

اين موافق تجربیات اهل طب قديم و جديد نيست و حكم شرعي را نمي‌توان بر آن مبتني ساخت. پس بايد آن را از تفسير آيه حذف كرد يا تأويل.[١]

و تفسير عكرمه را از «سجيل» كه گفته است: «نام دريایي است در هوا، معلق ميان آسمان و زمين، سنگ از آنجا فرود آمد»، با اين تحليل مي‌پذيرد كه اگر فضاي حاوي جسمي سيّال و لطيف مقصود باشد، صحيح است، چون خداوند در اثير فضا، سنگ‌ها خلق كرده است كه گاه گاه به زمين مي‌ريزد، هر وقت اراده به عذاب تعلق گيرد.[٢]

او حتي با آگاهي از دانش طب، به تصحيح برخي از فهم‌ها از حديث پرداخته است. در ذيل روايت: «فَدَخلَ الطَبيبُ عَلَيَّ ليلا فَوَصَفَ لي دواءً بِلَيلٍ» كه مازندراني «باء» را جزء حرف اصـلي دانسته و بر همين اساس به تفسير حديث پرداخته است، مي‌گويد: «باء» حرف جر بوده و مراد از آن، داروي معروف به «شبيار» است.[٣] و در ذيل اين فراز از دعاي صحيفه «قد تَطَاطَاَ لَكَ فَانحَنی، وَ نكَّس رَأسَه فَانثَنی، قد اَرْعَشتْ خَشَيتُه رِجْلَيْه»،[٤] بعد نقل مطلبي از قانون شيخ الرئيس، مي‌گويد:

سيد شارح مي‌فرمايد كه اي متأمل، درست در اين عبارت و اين نكته بنگر! كه كسي متفطن به آن نمي‌شود، مگر از دقايق و از اسرار علم طب آگاه باشد و از مسائل پنهان آن پرده گشوده و امام با آن‌كه متوجه مناجات پروردگار بود و در آن مقام هوش و خرد از همه چيز بي‌خبر است، اين نكته را ملاحظه كرده است. و اين بجز فيض رباني و امداد سبحاني ميسر نگردد و امثال اين نكته‌ها در ضمن كلام او بسيار است.

علامه سپس در شرح آن مي‌گويد:

روح محركه در پا قوي‌تر است و روح حساسه در دست، چون دست به حس محتاج‌تر و پاي به حركت، و خداوند اعصاب حس را از اعصاب حركت جدا خلق كرده است.[٥]

و يا در تفسير فراز «خَشَعَ لِعَظَمَتِك مادونَ عَرشِك» مي‌گويد:

عرش، به تفسير ديگر محدد الجهات است؛ چون به دليل‌هاي قطعي ثابت شده است كه فضا غير متناهي نيست و هر جسمي مكاني طبيعي دارد، پيش از خود او آماده براي وي، پس چه مانعي از آن‌كه جسمي عظيم محيط به همه فضا موجود باشد و اين‌كه امروز فضا را نامتناهي گويند، اگر غرض مبالغه نباشد، ما آن را صحيح ندانيم.[٦]


[١]. شرح اصول الكافي، ج٢، ص١٠٢.

[٢]. سوره حج، آيه ٦٥.

[٣]. «و آسمان را نگاه می‌دارد تا [مبادا] بر زمین فرو افتد» (شرح اصول الكافي، ج٦، ص١٩٠).

[٤]. سوره مؤمنون، آيه ١٣.

[٥].«سپس او را به صورت نطفه‌ای در جایگاهی استوار قرار دادیم» (منهج الصادقين، ج٦، ص٢١٢).

[٦]. روح الجنان، ج٦، ص٣٠٨.