مبحث اول (القاعدة الأولی)، دربارۀ مباحث الفاظ بوده و از دو بخش تشکیل شده است: بخش نخست، دربارۀ دلالت الفاظ، اقسام و احکام آن است و بخش دوم، دربارۀ کیفیاتی است که در معانی الفاظ وجود دارد و باعث حسن و مزیت آنها می‌گردد و آنها را برای ادای معانی، مناسب می‌سازد و ذهن را برای پذیرش آنها آماده می‌کند.[١]

از آنجا که امام علی٧ خطیبي ممتاز بوده است، مؤلف، مبحث دوم مقدمه (القاعدة الثانیة) را دربارۀ سخنوری، حقیقت و فایدۀ آن، موضوعات و اصول آن و اموری که باعث زیباتر شدن آن می‌گردد، آورده است تا خواننده سطح والای سخنوری و سخندانی آن حضرت را دریابد.[٢]

مبحث سوم (القاعدة الثالثة)، دربارۀ این است که امام علی٧ جامع فضایل انسانی، معنوی و عملی بوده است. در این مبحث، به کرامات و اعمال خارق العاده‌ای که از آن حضرت صادر شده نیز پرداخته شده است.[٣]

البته قسمت اعظم مقدمه را همان مبحث اول ـ که دربارۀ اصول و قواعد بلاغی و معرفی آنهاست ـ تشکیل می‌دهد.

متن شرح

مؤلف، بعد از اتمام مقدمه، به ذکر نسب سید رضی پرداخته و توضیح مختصری دربارۀ وی، محل تولد، وفات و مدفنش به دست داده و در پی آن، مقدمۀ سید رضی بر نهج‌البلاغه را آورده و شرح کرده است. در شرح مقدمۀ سید رضی مباحث زیر بیان شده است:

في بیان اختصاص الحمد بالله تعالی، في معنی الشکر و الحمد، في بیان فضائل النبي٦، في بیان المراد من أهل البیت:، کونه٧ مشرعاً للفصاحة، في المقایسة بین کلامه و کلام النبي٦، في صفات العارف و ... .

پس از این شرحِ تقریباً مفصل بر مقدمۀ سید رضی، شرح خطبه‌ها آغاز می‌شود که به ترتیب آمده و شرح شده‌اند. مؤلف، پس از شرح آخرین خطبه (خطبۀ ٢٤٠)[٤] در جلد چهارم، به شرح نامه‌ها، عهدنامه‌ها و وصیت‌نامه‌ها ـ که بخش دوم نهج‌البلاغه را تشکیل می‌دهند ـ پرداخته است و پس از شرح آخرین نامه (نامۀ ٧٨) در اواسط جلد پنجم، شرح همۀ کلمات قصار (٤٥٢ حدیث) را در نیمۀ دوم این جلد جای داده و شرح خود را به پایان رسانده است.

[١]. همان، ص١٤٩.

[٢]. ر.ک:شرح نهج البلاغة، ج١، ص٢١-٢٣.

[٣].الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج١٤، ص١٤٩-١٥٠.

[٤]. این کار توسط دکتر عبدالقادر حسین (استاد بلاغت در دانشگاه الازهر) انجام شده است.