که بسیاری از روایات، به واقع، تفسیر آیات و ناظر به آنها هستند. بر این اساس، سخن را با مفهوم شناسی لغوی و کاربرد قرآنی و روایی این دو واژه و نیز اصطلاح فقهی آنها، آغاز می‌کنیم و آن گاه، نتايج بحث را بيان خواهیم نمود.

زکات

معناي لغوي زكات

واژه شناسان، برای «زکات»، معانی چندی بر شمرده‌اند که عبارت‌اند از: نما (رشد)، طهارت، صلاح، لياقت، مدح، برکت، و خالص شئ،[١] برخی از عالمان لغت، تصریح کرده‌اند که این واژه، در اصل، به معنای «نما» و «زیاده» است؛[٢] گو این که برخی دیگر، گاه تا چهار معنا را نیز معانی اصلی این واژه دانسته‌اند.[٣]

به نظر می‌رسد مفهوم اصلی این کلمه، همان «فزوني و رشد» است، و از آن جا که شرط و لازمة آن، پیراسته بودن از موانع است، به معنای«طهارت» نیز به کار رفته است؛[٤] چنان که سایر معانی یاد شده نیز، به گونه‌ای، به آثار و نتایج یا لوازم آن اشارتی دارند.

این نکته نیز سزامند بحث است که آیا واژه «زکات»، پیش از اسلام، در ادیان آسمانی یا عهد جاهلیت به کار رفته یا این که آموزه‌های اسلامی برای نخستین‌بار آن را به کاربرده‌اند؟

تردیدی نیست که پرداخت‌های مالی به قصد تقرب به معبود و براي رفع فقر یا گسترش دین و آيین، دارای پیشینه‌ای تاریخی‌اند؛[٥] چنان که در عرب جاهلی نیز، پرداخت‌های مالی ـ که صبغه دینی داشته ـ در قالب عناوینی همچون نذر، قربانی، مِنَح (: صدقات و عطایا) و قری (: تقدیم طعام به نیازمند) به دو شکل اجباری و دواطلبانه، وجود داشته‌اند.[٦]

امّا در مورد کاربرد واژة زکات، به معنای پرداخت مالی، در میان محققان گفتگوست. برخی بر آن هستند که این واژه، هم به مفهوم لغوی و هم انفاق مالی، ریشه در لغت عرب دارد و پیش از اسلام نیز به کار رفته است، و برخی دیگر آن را از مخترعات اسلام می‌دانند.[٧]

از سوی دیگر، مستشرقان تلاش کرده‌اند واژة زکات در قرآن را برگرفته از یهود معرفی کنند؛ با این پندار که این کلمه، عربی اصیل نیست![٨] گرچه اثبات اصالت یا عدم اصالت این واژه در عربی تأثیر

[١]. خطبه فدك، ص٢١٦.

[٢]. سخن ٢٧، ص٢٨٦.

[٣]. سخن ٣٠، ص٢٨٨.

[٤]. خطبه فدك، ص٢٤٠ –٢٤٤.

[٥]. سخن ١٩، ص٢٧٦.

[٦]. خطبه فدك، ص٢٢٢؛ از شرح خطبه حضرت زهرا٣، ص٢٩٨؛ سخن ٢ تا ٤، ص٢٦٢ و ٢٦٤.

[٧]. خطبه فدك، ص٢٢٨.

[٨]. همان، ص٢٢٢.