حركتي بود كه مي‌خواست مسير حكومت در راه‌هاي ترسيم شدة عصر پيغمبر باشد و حركتي كه استقرار نظام سياسي تازه را ـ هر چند با سنت رايج مطابقت ننمايد ـ ضروري مي‌دانست … فاطمه٣ و شوهرش و خاندان پيامبر و تني چند از ياران آنان، پيشروان حركت نخستين بودند و گروهي (بيشتر مهاجران و كمتر انصار) رهبران حركت ديگر.[١]

اين دو حركت تضادهايي را در جامعة اسلامي آن روز به وجود آورد و موجب چالش‌هايي شديد شد؛ به گونه‌اي كه گذشت قرن‌ها نيز نتوانست آنها را از بين ببرد. از همين روي، حضرت زهرا٣ در كلام خود دو جامعة آرماني و غير آرماني را ترسيم مي‌كنند.[٢]

جامعه‌اي كه آن حضرت در آن زندگي مي‌كردند، جامعه‌اي غير آرماني و بيمارگونه بود كه در آن هيچ چيز در جايگاه واقعي خود قرار نداشت. با آن‌كه پيامبر٦ امت‌هايي را به راه آورد كه در آيين‌ها و مذاهب، مختلف و متفرق بودند و بر پيشگاه آتش‌هاي برافروخته و بت‌ها اعتكاف و عبادت مي‌كردند و خداوندي را كه شناخت او فطري بشر است، انكار مي‌نمودند،[٣] پس از رحلت ايشان، اين امت‌ها بر لبة پرتگاهي از آتش گمراه كنندة شيطان قرار گرفتند[٤] و براي اجابت نداي شيطان و خاموش كردن انوار دين روشن خدا و نابودي سنت‌هاي پيامبر٦ آماده شدند،[٥] پس از اقرار به ايمان حيران شده، شرك ورزيدند[٦] و علم نفاق در ميان آنان ظاهر و جامة دين كهنه شد.[٧] به همين روي، پيمان شكني آغاز كردند[٨] و حرمت‌ها را پايمال نمودند،[٩] رشته‌هاي پيوند معنوي ميان خود و پيامبر را بريدند[١٠] و در كمين خاندان پيامبر نشسته،[١١] خواستار اخراج حضرتش از صحنة زندگي خود شدند[١٢] و آنان را كه شايستة زمامداري بودند، دور ساختند.[١٣] از آن سو، خود نيز دل به تن‌آساني جاودانه دادند و با راحت‌طلبي خلوت كردند و هر چه را اندوخته بودند، دور انداختند.[١٤] به همين دليل، به سستي اخلاق مبتلا شدند؛[١٥] اعمال

[١].انديشه‌هاي اهل مدينه فاضله، ص٢٧١.

[٢].آرمان‌شهر (مور)، ص٦٧.

[٣].حي بن يقظان و سلامان و ابسال، ص٥٥ و٧٣.

[٤].آرمان‌شهر (مور)، ص٦٠ و٦١ و٧٢.

[٥].جمهور، ص٢٦٧.

[٦].آرمان‌شهر (مور)، ص١٣٥.

[٧]. همان، ص٦١.

[٨].جمهور، ص٢٨٧.

[٩].همان، ص٢٩١ –٢٩٣.

[١٠]. زندگاني فاطمه زهرا٣، ص٨.

[١١]. مأخذ كلمات و سخنان منقول از حضرت زهرا٣ كتاب صحيفة الزهراء٣ گردآوري جواد قيومي اصفهاني است.

[١٢].خطبة فدك، ص٢٢٠.

[١٣]. همان، ص٢٢٦و٢٢٨.

[١٤]. همان،ص٢٣٠.

[١٥].همان، ص٢٣٠.