هذا الاحتمال، و فرضه کالمعدوم، و أمّا القطع بالخلاف و بعدم مطابقة الخبر للواقع فلا یعقل التعبّد بعدمه، لأنّ کاشفیة القطع ذاتیة، و حجّيته ثابتة بحکم العقل الضروری، اذن فلا بدّ من اختصاص دلیل الحجّیة بغیر الخبر الذی یقطع بکذبه و بمخالفته للواقع.[١]

این بیان، خالی از مسامحه در تعبیر نیست؛ زیرا در مقام بیان شرایط حجّيت در خبر تنها قطع به خلاف را ذکر می‌کند و سایر مراتب فقدان وثوق به صدور خبر را ذکر نمی‌کند.

٢. ملاک اعتماد بر خبر توسعة تعبّدی: این میزان در نظریة توسعه تعبّدی نیز عدم قطع به خلاف نیست، بلکه عدم پیدایش تُهَمه، یعنی وجود مسمّای احراز، از باب وثوق نوعی به نوع خبر است.

ب. ملاکات و شرایط حجّيت در دلالت خبر: مستند تفسیری، علاوه بر اشتمال بر میزان موجب وثوق از قوّت سند، نیازمند دلالتی به میزان قابل اعتماد است. این دلالت یا به نصّ و صراحت است و یا به ظهور. دلالت خبر زمانی قابل اعتماد است که شرایط حجّيت دلالت هر یک از نصّ و ظاهر محرز باشد. شرایط دلالی خبر عبارت‌اند از:

١. عدم مخالفت نصوص و ظواهر حدیث با یقینیات: هرگاه اموری چون: اوّلیات، بدیهیات، مشاهدات، فطریات، متواترات و حقایق وحیانی و یا هر امر موجب قطع جازم، با مضمون حدیثی مخالفت غیر قابل جمع دلالی داشته باشد، از مقام اعتبار ساقط خواهد بود.[٢]

٢. احراز عدم اراده معنای خلافْ: در دلالت مبتنی بر ظهور، احتمال خلاف به طور وجدانی منتفی نیست، لیکن اگر به طریقی عدم احتمال خلاف، قابل احراز باشد، دلالت ظهوری، حجّيت پیدا خواهد کرد.

بر این اساس، مستند تفسیری، علاوه بر سند معتبر، نیازمند دلالتی به میزان قابل اعتماد است و چون در ظواهر، احتمال ارادة معنای خلاف ظاهر از سوی متکلّم، منتفی نیست، حجّيت این ظواهر مشروط به کاوش از احتمالات منافی ظهور است تا تطابق مدلول تصوّری با مدلول تصدیقی و تطابق ارادة استعمالی با ارادة جدّی احراز گردد.

ویژگی‌ها و شرایط حاکم بر کتاب و سنّت و برخی متون دیگر[٣] اقتضا دارد که گونه‌های قراین پیوسته و ناپیوسته مورد ملاحظه قرار گیرند و این نیاز به کاوش و تنقیب دارد.[٤]

فحص از مخصّص و دیگر قراین ناپیوسته، باید به میزانی باشد که موجب اطمینان شخصی و یا وثوق نوعی به نبود چنان قراینی باشد. طبیعی است که پیدایش اطمینان و وثوق در موضوعات و موارد متفاوت، تابع میزان قوّتی است که هر مورد و گونه‌ای به تناسب خصوصیات موارد می‌طلبد.

٣. عدم تفکیک بین حجّيت و تفسیر: البتّه اگر در آیة مشتمل بر هر گزارة مهمّ اعتقادی یا غیر اعتقادی، ظهور و دلالتی، از درون آیه یا از حدیث و یا از انضمام این دو، حاصل شود، و قراینی بر خلاف

[١].أجود التقريرات، ج٢، ص١٦١.

[٢]. البيان في تفسير القرآن،‌ ص٣٩٩.

[٣]. ر.ك: همان.

[٤]. مانند قانون نامه‌ها و ديگر متون از اين دست.