با عنایت به تقریر سیرة عُقلا در حجّيت خبر واحد، در حوزة دین، تمامی این گونه‌ها در تفسیر نیز معتبر شمرده می‌شوند. و در صحّت تمسّک به آنها در تفسیر، فرقی میان حیثیت فقهی و تعبّدی آیات، با حیثیت تفسیری و کشف مفاد و مدلول آنها نیست.[١]

محدوده حجّيت طیف احادیث توسعه تعبّدی

در گروه احادیث مشمول توسعة تعبّدی، یعنی خبر ثقه و گونه‌های ملحق به آن ـ که وثوق به صدورش پیدا نشده باشد ـ میزانِ احراز و پیدایش وثوق تعبّدی به صدور خبر، در حدّی نیست که مسمّای عرفی کشف و انکشاف و دلالت، صدق کند. از این رو، عنوان تفسیر، یعنی کشف و بیان دلالت آیه، بر چنین مستنداتی صادق نخواهد بود، لیکن به دلیل اعتبار این احادیث در فقه و موارد تعبّدات شرع مطهَّر، در حیثیت عملیِ مربوط به آیات قرآن، قابل استناد خواهند بود. این بخش از روایات، حتّی در حیثیت تفسیر آیات فقهی نیز معتبر شمرده نمی‌شوند، بلکه تنها در حیثیت فقهی و تعبّدیِ آیات فقهی شمرده می‌شوند.

راز تفصیل بین اخبار عقلایی و توسعه تعبّدی

با این‌که هر دو طیف از اخبار (عقلایی و توسعة تعبّدی) در حجّيت، نیازمند به تأمین اعتبار از سوی شرع هستند، راز این تفصیل در حجّيت احادیث معتبر، در نقاط سه گانه ذیل نهفته است:

الف. تعریف تفسیر و ماهیت ثبوتی و واقعی آن، ب. وجود حدّاقلّ مسمّای کشف و انکشاف و
دلالت در خبرهای معتبر عقلایی، ج. نبود چنین میزانی از احراز و انکشاف وجدانی در احادیث طیف توسعة تعبّدی.

تفسیر، کشف مراد از الفاظ و ترکیب‌های مشکل است[٢] و کشف کردن مفسِّر از مراد قرآن، فرع بر وضوح و ظهور و تبیّن آن برای خود مفسّر است. خبرهای معتبر عقلایی به میزانی از انکشاف و وضوح و ظهور برخوردار هستند که مسمّای عرفی کشف و انکشاف و دلالت و تفسیر، صادق باشد. بر خلاف گروه احادیث مشمول توسعة تعبّدی ـ که به دلیل عدم وثوق به صدورشان، قوّت احتمال صدق و صدور این احادیث، به حدّی نمی‌رسد که صدق مسمّای عرفی کشف و انکشاف و دلالت آیات مورد تفسیر، حاصل باشد[٣] و بر پایة آن ماهیت تکوینی تفسیر، یعنی کشف و بیان و دلالت آیه با چنین مستنداتی تأمین نخواهد بود ـ دلایل تعبّد به خبر حیثیت‌های تعبّد بردار را اعتبار می‌بخشند، نه آن‌که با تعبّد شرعی،

[١]. چنان‌كه توضيحش در «محدوده حجيت طيف احاديث توسعه تعبدي» مي‌آيد.

[٢]. ر.ك: مدخل التفسير، ص١٧٤ ـ ١٧٥.

[٣]. «التفسير هو إيضاح مراد الله تعالي من كتابه العزيز» ( البيان في تفسير القرآن، ص٣٧٩)؛ «التفسير هو كشف المراد عن اللفظ المشكل» (مجمع البيان، ج١، ص١٣، الفنّ الثالث من المقدّمة)؛ نيز ر.ك: لسان العرب، ج٥، ص٥٥؛ همين مقاله، مبحث «تعريف تفسير و ماهيت حجّت تفسيري».