«تعرّب» هویت، شناسنامه‌ای مجعول برای خود ساختند. عرب‌مأبی و پيوند فاميلي به گونه‌ای وسیع، گسترده و رایج شد که کمتر خانواده‌ای از آسیب آن در امان ماند؛ به عنوان نمونه در میان حدود دو هزار و هفتصد عالم و محدث منطقه نیشابور در فاصله قرن دوم یا پنجم هجری ـ که به وسیله ابوعبدالله حاکم نیشابوری (٣٢١ ـ ٤٠٥ ق) در کتاب تاریخ نیشابور گزارش شده ـ درصد ناچیزی از نام‌های آنان نام‌های ایرانی است و بقیه همه عرب‌اند؛ با کنیه‌های عربی و نسبت‌های «سلمی» «قریشی»، «ثقفی»، «شیبانی»، «تميمي»، «ذهلي»، «قشیری» و «خزاعی». اکثریت این دانشمندان، در طی این سه قرن، عرب واقعی نبوده‌اند، بلکه از رهگذر این‌که «تعرّب» مرسوم بوده، عرب شده‌اند. حتی بعضی اسمشان را ـ که «امید» و «امیدوار» بود ـ به عربی ترجمه کردند و شدند «رجاء». چگونه می‌توان تصور کرد که حدود دو هزار و پانصد دانشمند در آن فاصله زمانی همه از قبایل مهاجر عرب باشند. مهاجرین چرا در سرزمین خودشان دانشمند نمی‌شدند.[١]

طاهریان معاصر فضل بن شاذان، با این‌که از خاندان اصیل ایرانی بوده‌اند و طبق يك روايت به منوچهر و طبق روايت ديگر به رستم، پهلوان اساطيري ايران مي‌رسند،[٢] به قبیله «خزاعه» منسوب‌اند. زمانی که طلحة ابن‌عبدالله خزاعی، یکی از چهره‌های برجسته قبیله عربی خزاعه، حاکم سیستان بود، طاهریان از موالی آنها شدند و حتی پس از کسب قدرت گسترده در قلمرو جهان اسلام، از کاربرد آن انتساب، خودداری نکردند.

٢. «پدرش شاذان از یاران «یوش بن عبدالرحمن» از بزرگان شیعه و از اصحاب امام کاظم٧ است».

ـ ترکیب «یوش بن عبدالرحمن» را بی‌تردید نمی‌توان خطای مؤلف دانست و حروفچین و یا دستگاه‌های فنی باعث پیدایش آن خبط شده‌اند و در هر صورت باید تصحیح و به «یونس بن عبدالرحمن» تبدیل گردد. مشارالیه و موصوف گزارة «او از بزرگان شیعه و از اصحاب امام کاظم است» کیست ؟ آیا گزاره‌ای دربارة «شاذان بن خلیل» است و یا «یونس بن عبدالرحمن» را توصیف می‌کند. عبارت به نحو فزاینده‌ای صامت، گنگ و دارای ابهام است. اگر مربوط به شاذان باشد، فاقد جامعیت و آمیخته با کاستی است. در صورتی که «یونس» استاد «شاذان» از صحابیان امام رضا٧ و امام جواد٧ هم هست، چگونه شاگرد او، تنها از صحابیان امام کاظم٧ به شمار می‌آید.

این جانب گرچه با نویسنده هم‌گام و شاذان را در عداد صحابیان و راویان امام کاظم٧ هم می‌داند،[٣] اما انحصار و بسندگي را نمی‌پذیرد.

شیخ طوسي «شاذان» را تنها از صحابیان امام جواد٧ بر شمرده[٤] و نجاشی نیز در یک عبارت دو پهلو و بنا بر قرائت و رویکرد غالب و دقیق،[٥] علاوه بر این‌که او را از صحابیان امام جواد٧ دانسته،

[١]. دایرة المعارف تشیع، ج١، ٣٥٥.

[٢]. رجال النجاشی، ص٣٠٦، ش٨٤٠؛ خلاصة الاقوال، ص٢٢٩، ش٧٦٩.

[٣]. اختیار معرفة الرجال، ش١٥٠٦.

[٤]. كليات في علم الرجال، ص٥٩.

[٥]. اختیار معرفة الرجال، از شماره ١٠٢٣ تا ١٠٢٩.