«واذا اخذت (اي: حقيقة الوجود) بشرط كليات الاشياء فقط، فهي مرتبة الاسم الرحمن ربّ العقل الاول المسمي بلوح القضاء وامّ الكتاب و القلم الاعلي. واذا اخذت بشرط ان تكون الكليات فيها جزئيّات مفصلة ثابتة من غير احتجابها عن كليّاتها، فهي مرتبة الاسم الرحيم ربّ النفس الكلية المسماة بلوح القدر، و هو اللوح المحفوظ و الكتاب المبين‌ [١]؛ اگر وجود را فقط به لحاظ كليات اشياء در نظر بگيريم، مرتبه اسم «الرحمن» خواهد بود كه رب عقل اول است و به نام‌هاي لوح قضا و ام الكتاب و قلم اعلي خوانده مي‌شود؛ و اگر آن را به اين لحاظ در نظر آوريم كه كليات اشياء را جزئياتي مفصل و ثابت است كه البته پوشيده از كليات هم نيست، در اين صورت، مرتبه اسم «الرحيم» خواهد بود كه رب نفس كلي است و لوح قدر نام گرفته و همان لوح محفوظ و كتاب مبين است».

من مي‌گويم: اگر چه اين مطلب از يك نظر درست مي‌نمايد، مناسب‌تر آن است كه مرتبه اسم «الرحمن» را مرتبه بسط وجود بر كليات و جزئيات تمام عوالم، چه كلي و چه جزئي، بدانيم و مرتبه اسم «الرحيم» را مرتبه بسط كمال وجود به همين صورت تلقي كنيم؛ زيرا رحمت رحماني و رحيمي خداوند همه چيز را در بر گرفته و بر همه عوالم احاطه يافته است. پس، اين دو (رحمان و رحيم) تعين مشيت، و مقام تعقل و نفس تعين در تعين هستند، لذا بهتر آن است كه بگوييم اگر به اعتبار بسط اصل وجود ملاحظه شود مرتبه اسم الرحمن و اگر به اعتبار بسط كمال وجود لحاظ شود مرتبه اسم «الرحيم» است. و از اين نظر در ادعيه آمده است: «اللهم اني اسئلك برحمتك التي وسعت كل شي‌ء [٢]؛ بارخدايا، از تو به رحمتت كه همه چيز را فرا گرفته درخواست مي‌كنم». و از نبي مكرم اسلام منقول است كه:

[١]. مقدمه قيصري، فصل اول: في الوجود و انّه الحق؛ ن- ي- ز ر. ك: شرح مقدمه قيصري؛ ص ٢١٢ و ٢١٣.

[٢]. دعاي كميل. اقبال الاعمال؛ ص ٧٠٦؛ مصباح المتهجد؛ ص ٧٧٤.