پس در مورد خير، به جهت از او بودنش بايد خداوند متعال مورد حمد قرار گيرد، و اما در مورد شر، چون منسوب به نفس و جهت خلقي آن است نبايد هيچ كس جز خود نفس، مورد ملامت قرار گيرد.

و خداوند متعال از قول خليل خود، عليه السلام، مي‌فرمايد: «وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ‌ [١]؛ همان خدايى كه چون بيمار شوم مرا شفا مى دهد». حال نيك بنگر كه چگونه بيماري را به خود و نقصان استعدادش نسبت داده و شفا و بهبودي را به پروردگار خود. پس، فيض و خير و شرافت از خداوند است و شر و نقصان و فرومايگي از خود ما: «ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ‌ [٢]؛ هر چه از انواع نيكويى به تو رسيد، از جانب خداست و هر بدى رسد از نفس توست»، گر چه از يك نظر همه از خداوند است؛ و كتاب‌هاي قوم، خصوصاً كتاب‌هاي فيلسوف ايراني صدر المتألهين، رضوان الله عليه، پر است از تلويح و تصريح و برهان بر اين مسئله. و بسياري از مسائل الهي و اصول اعتقادي و اسرار قدريه كه نه مجال ذكرش هست و نه اجازه كشف سرّش، بر همين مسئله مبتني است.

و كلام خود را با سخني از همين استاد متأله به پايان مي‌بريم، كه در كتاب كبيرش مى‌گويد:

حاصل مطلب اين كه نقص‌و زشتي‌وجودهاي ممكن به خصوصيت محل‌ها و قابل‌ها بر مي‌گردد، نه به وجود بماهو وجود و به اين ترتيب شبهه ثنويه دفع مي‌شود و توهم تناقض ميان دو آيه كريمه كتاب ارجمند الهي رفع مي‌شود كه يكي از آن دو اين فرموده حق تعالي است: «ما أصابك من حسنة فمن الله و ما

[١]. شعراء/ ٨٠.

[٢]. نساء/ ٧٩.