دادن حقِّ حق و حقّ بنده، هر دو، است. در اين مقام براي بنده آشكار مي‌شود كه هر خوبي‌اي كه به او مي‌رسد از خداوند است و هر بدي از خود اوست‌ [١]؛ زيرا بدي از بدي استعداد و كاستي وجود است كه هر دو سهم بنده‌اند و خوبي از خيرات و جهات وجودي است كه سهم پروردگار است. آن گاه راز سخن خداي تعالي براي او گشوده مي‌شود: «قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‌ [٢]؛ بگو (هرچه در جهان پديد آيد و هر چه از نيك و بد به شما رسد) همه از جانب خداست»، زيرا قبول كننده خير از تجلي غيبي است، همان‌طور كه محي‌الدين گفته است: «والقابل لايكون الّا من فيضه الأقدس‌ [٣]؛ وجود قابل جز از فيض اقدس او نيست». و با روايات بسياري كه در اين باب آمده بصيرت مي‌يابد كه اين مختصر را مقام شرح و تفصيل آن نيست و هر كس كه مي‌خواهد مساله برايش به تفصيل روشن شود بايد به نوشته‌هاي استوانه‌هاي حكمت و بزرگان معرفت مراجعه كند؛ خصوصا به كتاب‌هاي سيد بزرگوار محقق داماد و شاگرد بزرگش صدر الحكماي متالهين. رضوان الله عليهما.

تتميم و تنوير

در گذشته روشن شد كه مشيّت مقام ظهور حقيقت وجود و اطلاق و سريان آن و بسط نور و گستردگي رحمت اوست و اين كه مشيّت اراده آن حقيقت در مقام ظهور و تجلي است؛ چنان كه ثابت شد كه مراتب تعينات از عقول مقدس و ملائك مقرّب گرفته تا قواي طبيعت و ملائكه تدبيركننده زميني همگي از مراتب مشيّت و از حدود اراده او در مقام تجلي و فعل هستند.

و اين مطلب با اين كه خداوند متعال اراده‌اي عين ذات داشته باشد كه صفت قديمش هم باشد منافاتي ندارد. اراده در مقام فعل، به اعتبار تعينات، امري حادث و زايل‌شونده‌

[١]. اشاره به آيه ٧٩ سوره نساء.

[٢]. نساء/ ٧٨.

[٣]. فصوص الحكم؛ ص ٤٩، فص حكمة الهيه في كلمة آدمية.