عظمت از صفات جلال است و گفتيم كه هر صفت جلالي جمالي در خود نهفته دارد. اگر در قهر و عظمت پروردگار لطف و رحمت نهان نبود، هرگز موسي، عليه السلام، از حالت غش و بيهوشي برنمي‌خاست و قلب هيچ سالكي قادر به شهود آن‌ها نبود و چشم هيچ عارفي نمي‌توانست بر آن‌ها نظر اندازد، اما رحمت خداوند همه چيز را فرا گرفته است. بنابراين، در هر عظمتي رحمتي است و در هر رحمتي عظمتي، چنانچه در دعاي كميل بن زياد از سيد الموحدين و قطب الاقطاب العالمين اميرالمومنين، صلوات الله و سلامه عليه، آمده است:

«اللهم اني اسئلك برحمتك التي وسعت كل شي‌ء؛ خدايا به رحمتت كه همه چيز را فرا گرفته تو را مي‌خوانم» ...

«وبعظمتك التي ملأت كلّ شي‌ء [١]؛ و به عظمتت كه همه چيز را پر كرده است».

عظيم به اعتبار علوّ و كبريايش از اسماء ذات است و روشن است كه موجودات در جنب عظمت قدرت حق هيچ قدر و ارزشي ندارند و در عظمت شبيهي براي حضرت حق وجود ندارد و همه عظيم‌ها در برابر عظمت او خاضع‌اند و عظمت هر عظيمي از اوست.

عظيم به اعتبار قهر و سلطنت خداوند بر ملكوت اشياء و قرار داشتن كليدهاي غيب و شهادت در دستان حق تعالي از اسماء صفات است. پس، خداوند متعال از نظر ذات و صفت و فعل عظيم است. با توجه به عظمت فعل پروردگار، عظمت اسمي كه پرورش يافته اوست نيز روشن مي‌شود و با توجه به عظمت آن اسم، عظمت ذاتي كه اين اسم از تجليات اوست البته در حد توان و طاقت بشري شناخته مي‌شود.

در عظمت فعل خداوند همين بس كه ثابت شده عالم‌هاي اشباح و اجساد و آنچه در آن‌هاست نسبت به [عالم‌] ملكوت مانند يك لحظه در مقابل كل زمان است. عالم ملكوت نيز در مقايسه با عالم جبروت همين وضع را دارد و اصلا ميان آن دو نسبتي نيست. براي‌

[١]. اقبال الاعمال؛ ص ٧٠٦؛ مصباح المتهجد؛ ص ٧٧٤.