كه پهناي آن به اندازه آسمان و زمين است مي‌رسند و نفس‌هاي واژگون درنده و حيوان‌خو و شيطان‌صفت به جهنم و دركات و عقرب‌ها و مارهاي آن به حسب آنچه كِشته‌اند خواهند رسيد، چرا كه رسيدن به اين مراتب براي نفس‌هاي واژگون اهريمني و غير آن كمال محسوب مي‌شود، گرچه براي نفس‌هاي پاك و مستقيم انساني اين مراتب نقص و كاستي است.

مسأله رحيميت خداوند در دو عالم از منظر شيخ محي‌الدين عربي كاملا روشن است، زيرا صفت «ارحم الراحمين» نزد صفت «منتقم» شفاعت مي‌كند و دولت از آن او مي‌شود و منتقم تحت سلطه و فرمان او قرار مي‌گيرد [١]. رحمانيت و رحيميت نيز يا ذاتي است و يا فعلي. پس، خداوند تعالي داراي رحمت رحماني و رحيميت ذاتي است كه عبارت است از تجلي ذات براي ذات و ظهور صفات و اسماء و لوازم آن‌ها، كه همان اعيان ثابته باشند، به ظهور علمي و كشف تفصيلي در عين علم اجمالي در حضرت واحديت.

همچنين، خداوند دارنده رحمت رحماني و رحيمي فعلي است كه عبارت است از تجلي ذات در لباس افعال به طريق بسط فيض و كمال فيض بر اعيان و اظهار كردن عيني آن، به طوري كه مطابق غايت كامل و نظام اتمّ الهي باشد. و اين يكي از دلايل تكرار عبارت «الرحمن الرحيم» در سوره آغازين كتاب تدويني (قرآن) است؛ چه اين كتاب با كتاب تكويني الهي تطابق كامل دارد. به ديگر سخن، ظاهر صورت باطن است و لفظ و عبارت همان تجلي حقيقت و معناست در لباس شكل‌ها و صداها و بر تن كردن جامه قالب‌ها و هيئت‌ها.

پس، اگر «الرحمن الرحيم» در «بسم الله الرحمن الرحيم» وصف كلمه‌ «الله» قرار داده شود، اشاره به رحمانيت و رحيميت ذاتي پروردگار دارد، ولي «الرحمن الرحيم» بعدي اشاره به رحمانيت و رحيميت فعلي خواهد داشت. «الله» نيز در «الحمدلله» اشاره به‌

[١]. ر. ك: فصوص الحكم؛ ص ٦٤، فص حكمة نفثية في كلمة شيئية.