چنين كلامي از ايشان، قدس الله نفسه الزكيه، غريب است؛ چه قائل مورد نظر تكرار نزول را مايه اختلاف حقيقت‌ بسم الله‌ مي‌داند؛ البته اين قول او (كه قصد قرائت آنچه جبرئيل بر پيامبر (ص) خوانده لازم است) درست نيست؛ اما تو حقيقت امر را با توجه به آنچه گذشت به قدر استعداد درخواهي يافت و برايت منكشف مى‌شود كه حقيقت‌ بسم الله‌ در آغاز سوره‌هاي قرآن مختلف است؛ بلكه‌ بسم الله‌ گفتن با اختلاف اشخاص هم اختلاف مي‌يابد و حتي در مورد شخص واحد، با اختلاف حالات و واردات و مقامات او مختلف مي‌شود. همچنين، به اعتبار متعلقات و جايگاه‌ها هم اختلاف پيدا مي‌كند؛ و الحمد لله أولًا و آخراً و ظاهراً و باطناً.

همانا سخن از طرز اختصار بيرون رفت و عنان قلم از كف اختيار خارج شد، ولي عشق به اسماء الهي و صفات رباني بود كه مرا به اين مقام از سخن كشاند.

بازگشت‌

هنگامي كه قصد داشتم سخن را] در همين جا [پايان دهم و دفتر بر بسط و گشودن مقام ببندم و از برادران بزرگوار پوزش بطلبم، اراده و تصميمم عوض شد] و به مضمون روايت [من خداوند را در عوض شدن تصميم‌ها شناختم. چندي پيش، در محضر يكي از علماي بزرگ، دام ظله المستدام، به طور اتفاقي حضور به هم رساندم. يكي از حاضران مجلس اشكالي را مطرح كرد و هر كس طبق مرام و شيوه خود پاسخي داد و در راه سلك خود قدم برداشت، كه‌ «كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ»^ [٢]. من نيز اولين جواب از جواب‌هايى كه در پي مى آيد را به او دادم.

اصل شبهه اين بود كه اسماء الهي و صفات ربوبي نامحصور و نامتناهي‌اند و اگر شي‌ء متناهي نباشد، حد كليت و جزئيت نخواهد داشت. پس، معناي اين فرمايش حضرت: «وكل اسمائك كبيرة» يا اين فرمايش: «أسئلك بأسمائك كلّها» چيست؟

[١]. اسرار الصلاة؛ ص ٢٢٠.

[٢]. مؤمنون/ ٥٣؛ روم/ ٣٢.