كه نقطه الهي است به صورت نزولي تا هيولا و به صورت صعودي تا نقطه عقل، به منزله دايره‌اي هستند كه دوازده برج يا دوازده ماه دارد و هر برج يا ماه سي درجه يا روز دارد تا اين كه عدد اين‌ها به سيصد و شصت درجه يا روز برسد. اين بود تمامي سخن در مورد اسم اعظم به حسب مقام خلق عيني.

اما علم به حقيقت اسم اعظم، از حيث لفظ و عبارت، نزد اوليايي است كه مورد رضايت حق‌اند و در زمره علماي راسخ‌اند، ولي از ساير خلايق مخفي است. مطالبي هم كه درباره حروف يا كلمات اسم اعظم در كتاب‌هاي عرفا و مشايخ قوم آمده يا بر گرفته از آثار نبوي است يا حاصل كشف و رياضت آنان به هنگام خلوص از آلايش‌هاي سراي وحشت و ظلمت است؛ چنانچه از شيخ مويد الدين جندي‌ [١]، يكي از شارحان فصوص، نقل شده‌است كه از جمله اسم‌هاي اسم اعظم «هو الله المحيط و القدير و الحيّ و القيوم» است و از جمله حروف آن «ا، د، ذ، ر، ز، و» است. او گفته است: «شيخ كبير در پاسخ سوال حكيم ترمذي اين مطلب را بيان كرده است» [٢].

شيخ كبير نيز در فتوحات گفته است:

الف همان نفس رحماني است كه همان وجود منبسط است؛ دال حقيقت جسم كلي است؛ ذال تغذيه‌كننده است، راء حسّاس متحرك است، زاء ناطق است؛ و واو حقيقت مرتبه انساني است. حقايق عالم ملك و شهادت كه عالم كون و فساد ناميده مي‌شود منحصر در اين حروف است.

و شيخ محدث جليل حاج شيخ عباس قمي‌ [٣]، سلّمه الله تعالي، در كتاب مفاتيح الجنان‌

[١]. مؤيدالدين ابن محمود الجندي (حدود ٧٠٠). از شاگردان صدرالدين قونوي و از شارحان اقوال ابن عربي بود. از آثار او اينهاست: قصيده لاميه‌اي به نام الدرر الغاليات في شرح الحروف العاليات، شرح كبير و شرح صغير بر فصوص الحكم.

[٢]. اباعبدالله محمد بن علي (حدود ٣١٨). عالم و صوفي بزرگ و محدث فقيه حنفي مذهب. ابن عربي به اقوال او گرايش داشته است. نوادر الاصول و المناهي از آثار اوست.

[٣]. عباس بن محمد رضا (١٢٩٤- ١٣٥٩) محدث و رجالي معروف. كتاب‌هايي به عربي و فارسي دارد كه مهمترين آن‌ها عبارتند از: مفاتيح الجنان، منتهي الآمال، سفينة البحار، مدينة الحكم و الآثار و الكنية والالقاب.