به قرآن مراجعه می‌کند و موارد استعمال کلمه توکل را در قرآن می‌بیند، می‌بیند همه جا مفهوم اعتزاز یعنی عزت و مفهوم اتکاء به خود (در مقابل اتکاء به غیر) می‌دهد: من به خدا توکل می‌کنم و از شما نمی‌ترسم، به خدا توکل می‌کنم و از روگرداندن مردم باک ندارم. یک چنین مفهوم مثبت عجیبی دارد.

ارکان توکل

رکن اول توکل این است که آرمان و هدف انسان مقدس باشد. انسان دنبال یک هدف مقدس می‌رود؛ به خاطر یک هدف مقدس کاری را انجام می‌دهد یا انجام نمی‌دهد.

رکن دوم: انسان در راه این آرمان و هدف مقدس کوشش به خرج بدهد.

رکن سوم: این کوششی که در راه مقدس انجام می‌دهد مقرون به خلوص نیت باشد یعنی لِلّه و فی الله باشد، نه برای هواهای نفسانی. اگر انسان این طور باشد: در راه مقدس با قصد پاک و خالص نه برای منفعت‌پرستی شخصی کوشش و فعالیت کند، خداوند او را مدد و تأیید می‌کند. پس آنچه که او باید داشته باشد و انجام بدهد اینهاست: هدف مقدس، کار و کوشش، خلوص نیت. آنوقت فلسفه‌ای و حسابی در عالم هست و آن این است که اگر کسی در دنیا این گونه باشد یک مددهایی از راههایی که خود او نمی‌داند به او می‌رسد.

در کتاب انسان و سرنوشت که خودم چند سال پیش منتشر کردم بحثی راجع به قضا و قدر و سرنوشت شده. گفته‌ایم از نظر آنچه که می‌گویند قانون عالم یک قانون حتمی و لایتخلّف است، فرق نمی‌کند که انسان الهی باشد یا مادی. بعد بحثی کرده‌ایم راجع به اینکه تفکر و مکتب الهی در این جهت امتیازی بر مکتب مادی دارد و آن این است که از نظر