تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ١٠٩ - آفات تفسیر نقلی (مأثور)

٨. ابن جریج:

عبد الملک بن عبد العزیز بن جریج (متوفای ١٥٠) از مفسران و محدثان نامی مکه است. او را نخستین کتاب نویس در رشته حدیث و تفسیر در حجاز شمرده‌اند که به تصریح یحیی بن معین «نوشته‌ها و روایاتش مورد اعتماد است». [١]
محمد حسین ذهبی او را در شمار کسانی آورده که منشأ پخش اسرائیلیات بوده‌اند و شاید بدین سبب که نیاکان وی، رومی و مسیحی بوده‌اند، گمان برده- همانند تمیم‌داری و کعب الاحبار- سابقه کتابی داشتن در وی اثر گذارده است. در این باره می‌گوید: «او محور پخش اسرائیلیات در دوره تابعان است و هرگاه آیات مرتبط به نصاری را دنبال کنیم، می‌بینیم بیشترین روایاتی را که ابو جعفر طبری می‌آورد بر محور ابن جریج دور می‌زند» [٢].
ولی سخنی است بی‌جا و مبتنی بر حدس و هرگز نمی‌توان چنین تهمتی را درباره دانشمندی خردمند و فرهیخته‌ای پارسا و مورد اعتماد همگان، پذیرفت.
البته هیچ شاهدی بر این مدّعا ارائه نکرده است؛ بلکه شاهد نادرستی این مدّعا افسانه‌هایی است که پیرامون مائده (سفره) آسمانی نازل بر حضرت عیسی و حواریّون، در «تفسیر طبری» و «الدر المنثور» آمده و تنها دست وهب بن منبّه و کعب الاحبار دیده می‌شود و از ابن جریج اثری نیست. [٣]
نیز صدها روایات اسرائیلی که ابو شهبه در کتاب «الإسرائیلیات و الموضوعات» گرد آورده، [٤] در آنها دستهای افرادی چون عبد اللّه بن سلام و تمیم داری و کعب و وهب و قرظی و حتی ابو هریره و عبد اللّه بن عمر و عبد اللّه بن عمرو بن العاص به طور فراگیر دیده می‌شود، جز ابن جریج، مگر در یک مورد (هنگام نجات بنی اسرائیل از وادی تیه) که آن را از ابن عباس نقل می‌کند. [٥]

---

[١] پیش از این درباره آن سخن گفتیم. ر. ک: همین کتاب، ج ١، ص ٢٥٨- ٢٥٤.
[٢] التفسیر و المفسرون، ج ١، ص ١٩٨.
[٣] ر. ک: تفسیر طبری، ج ٧، ص ٨٨- ٨٣. الدر المنثور، ج ٣، ص ٣٤٦.
[٤] ابو شهبه، الإسرائیلیات و الموضوعات، ص ٣٠٥- ١٥٩.
[٥] همان، ص ٢٠٦ و ٢٠٧.