تبيين براهين اثبات خدا - جوادی آملی، عبدالله - الصفحة ٢٤٩ - ارزش جدلي برهان نظم و استفاده قرآن از آن

نمي بيني ؟ چگونه خداوند بزرگ تر از زمين را در چشم تو که از تخم مرغ کوچک تر است ، جاي داده است ؟ ! سائل نيز از شنيدن اين پاسخ شادمان باز مي گردد[١]؛ ليکن امام در پاسخ به فرد ديگر ، ضمن تأکيد بر ازليت و قدرت نا متناهي خداوند نسبت به همه اشيا مي فرمايد : آنچه تو پرسيدي ممتنع و لا شيء است[٢]؛ يعني گرچه خداوند بر همه اشيا قادر است ، امّا مورد سؤال شيء نيست و از اين جهت موجب تخصيص و تقييد قدرت خداوند نيست ، بلکه تخصصاً از ذيل قدرت خارج است و اين پاسخ امام با تحليل دقيق فلسفي در مورد امور محال همراه است . شيء محال داراي مفهومي است که مصداق آن لا شيء است .

در قرآن کريم برهان نظم نيز به شيوه جدل ، در خطاب با مشرکاني به کار رفته است که خداوند سبحان از عمل و عقيده آنها بدينسان خبر مي دهد : ( و لئن سألتهم من خلق السموات و الأرض ليقولن الله ) .[٣]

يعني اگر از آنها بپرسي ، چه کسي آسمانها و زمين را خلق کرده است ، پاسخ خواهند داد : الله : ( و يعبدون من دون الله ما لا يضرهم و لا ينفعهم و يقولون هولاء شفعؤنا عند الله )[٤]؛ يعني غير از خداوند بتهايي را عبادت مي کنند که ضرر و نفعي براي آنها ندارند و مي گويند : اين بتها شفيع ما در نزد خداوند هستند .

قرآن کريم در برابر اين گروه که به توحيد خالق و همچنين وقوع اصل تدبير در مخلوقات قائل هستند ؛ ليکن مدبر و ناظم آنها را ارباب انواع و شفيعاني مي دانند که واسطه بين خدا و خلق هستند ، به جدال احسن مي پردازند و در اين جدال از