تبيين براهين اثبات خدا - جوادی آملی، عبدالله - الصفحة ٢١١ - نقد هاي سه گانه « کانت » بر برهان آنسلم

نظر به وجودات خاصه ، تناهي را از نگاه به محدوديت آن ها و سلب را از ديگر موارد به دست آورده و از ترکيب آن ها وجود نامتناهي را تصور نمايد . يا اين که ابتدا با نظر به وجودات خاصه ، مفهوم مقيد وجود سپس با تجريد و انتزاع ، معناي کلي آن را تأمين نمايد . پس صرف تصور مفهوم وجود مطلق ، دليل بر انتزاع آن از مصداقي که داراي ضرورت ازليه باشد نيست ، به همين دليل اثبات مصداق براي آن به برهان نيازمند است .

سوم . نقد سوم کانت ، اشکالي مبنايي به استدلال آنسلم است . وي نقد دوم را با قبول اين که وجود معنايي محمولي داشته و با همان معنا بر خداوند حمل مي شود ، وارد مي داند ؛ ليکن در اين اشکال به انکار معناي محمولي براي وجود مي پردازد .

کانت قضايا را به دو قسم تحليلي و ترکيبي تقسيم مي کند ؛ از ديدگاه او قضاياي تحليلي مشتمل بر محمولاتي هستند که در دايره ذات و ذاتيات موضوع قرار دارند و بر آن حمل مي شوند و قضاياي ترکيبي قضايايي هستند که محمول آن ها مفهومي زايد بر آن چه در ذات است ، افاده مي نمايد .

حکماي اسلامي تقسيم ديگري درباره قضايا دارند که با تقسيم فوق مغاير بوده و نبايد ميان اين دو قسم خلط شود ؛ آن ها قضايا را به لحاظ محمول به اقسامي ، و از جمله به دو قسم تحليلي و انضمامي تقسيم مي نمايند . حکيم سبزواري به تفاوت محمول اين دو دسته از قضايا به اين صورت اشاره مي کند :

الخارج المحمول من صميمه *** يغاير المحمول بالضميمه[١]

محمول قضاياي تحليلي را خارج محمول يا « محمول من صميمه » مي نامند ؛ منظور اين است که محمول از صميم و حاق موضوع مستخرج و انتزاع مي شود . اين گونه از محمول غير از « محمول بالضميمه » است ، زيرا محمول بالضميمه