تبيين براهين اثبات خدا - جوادی آملی، عبدالله - الصفحة ١٤٨ - مفهوم امکان و وجوب و نشانه هاي امکان

کرامت است ؛ ( و يبقى وجه ربک ذو الجلال و الإکرام ) .[١]

تذکر نکته فوق از اين جهت مفيد است که مانع خلط بين برهان امکان و وجوب با برهان حدوث مي شود ، زيرا در برهان حدوث از حدوث اشيا استفاده مي شود ؛ حال آنکه در برهان امکان و وجوب ، امکان اشيا حد وسط برهان قرار مي گيرد و حدوث يا فنا ، تنها عهده دار اثبات امکان براي موجوداتي است که مشاهده مي شوند .

امکان اشيا را بدون استفاده از حدوث يا فناي آن ها نيز مي توان اثبات کرد ، زيرا در صورتي که ذات يک شئ نظير درخت يا انسان تعقل شود و دو طرف نقيض ، يعني وجود و عدم ، در محدوده ذات او اخذ نشده باشند ، در اين حال ، با آنکه آن شئ به لحاظ واقع و خارج ، يا موجود يا معدوم بوده و از دو طرف نقيض خارج نيست ، امّا به لحاظ ذات ، عاري از دو طرف و داراي نسبت مساوي به آن دو است و اين خصوصيت ، يعني خلوّ ذات از هستي و نيستي که مستلزم تساوي نسبت آن به وجود و عدم است ، منشأ انتزاع وصف امکان مي گردد .

با تأمّل بيشتر مي توان گفت ، هر واقعيت خارجي که ذات و ذاتيات آن به ادراک حصولي تعقّل شده و به وجود ذهني موجود مي شود ، « ممکن » است ، زيرا شيئي که ذات و ذاتيات آن به وجود ذهني موجود مي شود ، به دليل استحاله و امتناع انتقال هستي و واقعيت خارجي به ذهن ، معلوم مي شود که هستي و واقعيت خارجي عين ذات آن نبوده و خارج از محدوه آن است .

امري که واقعيت خارجي و وجود عيني براي آن ضرورت داشته باشد و از آن انفکاک پذير نباشد ، هرگز به ذات خود به ذهن منتقل نمي شود ، زيرا موجود عيني